مام جەلال؛ کاریزمای وڵات، ئەندازیاری تەبایی و قوتابخانەی مێژوویی سیاسەت

​مێژووی گەلان پڕە لە سەرکردە و ڕێبەر، بەڵام تەنها کەمن ئەو سیمبولانەی کە دەبنە خاڵی وەرچەرخان لە مێژوودا و ناو و کاریزمایان لە سنووری حیزبایەتی و جوگرافیایەکی تەسک دەردەچێت و دەبێتە ناسنامەی نەتەوە و وڵاتێک. مام جەلال (جەلال تاڵەبانی) ڕێک لەو سەرکردە دەگمەن و هەڵکەوتووانە بوو کە پێناسەی ڕاستەقینەی "کاریزمای وڵات" بوو؛ مرۆڤێک کە توانی حیکمەتی کۆن، هاوسەنگی هاوچەرخ، و هەستی مرۆڤایەتی لە یەک کاتدا لە کەسایەتی خۆیدا کۆبکاتەوە و مێژوویەکی نوێ بۆ گەلەکەی بنووسێتەوە. ​کاریزمای مام جەلال تەنها لە دەسەڵاتی سیاسی، هێزی چەکداری، یان پێگەی فەرمی ئەودا کورت نەدەبووەوە، بەڵکو لەو وزە و کاریگەرییە سۆزداری و عەقڵانییەدا بوو کە بەسەر دەوروبەریدا دەیبەخشی.

 ئەو خاوەنی توانایەکی بێوێنە بوو لە ڕاکێشانی سەرنجی دۆست و نەیار. شێوازی گفتوگۆکردنی بە جۆرێک بوو کە سەرسەختترین نەیارەکانیشی لەبەردەم لۆژیک، زمانشیرینی، و حیکمەتەکەیدا دەستەوستان دەبوون و نەیاندەتوانی ڕێزی لێ نەگرن. لە کاتێکدا کە ناوچەکە و عێراقی دوای ٢٠٠٣ لە گێژاوی قەولنجی سیاسی، شەڕی تائیفی و مەزهەبیدا دەتلایەوە، مام جەلال وەک چەترێکی نیشتمانیی پۆڵایین و "کۆکەرەوەی دژەکان" دەرکەوت؛ ئەو بوو بەو بزوێنەرە سەرەکییەی کە دەیتوانی هەموو پێکهاتە جیاوازەکان (کورد، عەرەبی شیعە و سوننە، تورکمان و مەسیحی) و سەرجەم هێزە ناکۆکەکانی ناوخۆی کوردستان لە دەوری یەک مێز و لەژێر یەک سەقفدا کۆبکاتەوە و متمانە لە نێوانیاندا دروست بکاتەوە. ​هونەری دیپلۆماسیەت و زمانی نەرم ​شێوازی پێشکەشکردنی سیاسەت لە لایەن مام جەلالەوە، قوتابخانەیەکی هەمەلایەنە بوو.
 ئەو سیاسەتی لە زانستێکی وشک و توندوتیژەوە گۆڕی بۆ هونەری گفتوگۆ، لێکتێگەیشتن و نەرمیواندن. بەو پێکەنینە بەناوبانگ و ناسراوەکەی، بە نوکتە بەجێ و پڕ لە مانا سیاسییەکانی، و بە قووڵبوونی لە مێژوو، فەرهەنگ و ئەدەبیاتی گەلانی ناوچەکە، دەیتوانی توندترین و ئاڵۆزترین گرێکوێرە سیاسییەکان بە چەند خولەکێک بکاتەوە. بۆ ئەو، سیاسەت هەرگیز ئامرازێک نەبوو بۆ تۆڵەسەندنەوە یان نانەوەی دووبەرەکی، بەڵکو پردێک بوو بۆ خزمەتکردنی مرۆڤایەتی، چەسپاندنی ئاشتی و پاراستنی مافی چەوساوەکان. ئەو هەمیشە لەو باوەڕەدا بوو کە "دیالۆگ" تاقە ڕێگایە بۆ چارەسەری کێشەکان، نەک زمانی چەک و سڕینەوەی یەکتر. ​پێگەی مام جەلال لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، سەنگ و قورساییەکی تایبەتی بە دۆزی کورد و پێگەی عێراق بەخشیبوو. کاتێک وەک یەکەم سەرۆک کۆماری کورد لە مێژووی عێراقدا چووە کۆشکی سەلام، نەک تەنها وەک نوێنەری نەتەوەیەک، بەڵکو وەک پارێزەری دەستوور و مافی هەمووان ڕەفتاری کرد. سەرکردە جیهانییەکان لە واشنتۆنەوە تا پایتەختەکانی ئەوروپا و وڵاتانی دراوسێ، بە چاوی ستراتیژیستێکی لێهاتوو و پیاوی دەوڵەت (Statesman) تەماشایان دەکرد، ئەمەش وایکردبوو کە دەنگی کوردستان لە ناوەندە بڕیاربەدەستەکانی جیهاندا بە قورسی ببیسترێت. ​میراتی کۆچ و بۆشاییەکی پڕنەکراوە ​ئەمڕۆ کە بە وردی ئاوڕ لە مێژووی هاوچەرخ و واقیعی سیاسی ئێستای وڵات دەدەینەوە، زیاتر لە هەمیشە هەست بەو بۆشاییە گەورە و قووڵە دەکەین کە کۆچی دوایی ئەو جێی هێشتووە.

نەبوونی ئەو لە گۆڕەپانەکەدا، سەختی هاوسەنگییەکان و گرنگی حیکمەتەکەی زیاتر بۆ دەر دەخات. مام جەلال تەنها سەرۆک کۆمارێکی پێشوو یان سەرکردەی حیزبێک نەبوو، بەڵکو سیمبولی یەکڕیزی، پارێزەری ڕاستەقینەی هاوسەنگی هێزەکان، و هێمایەکی زیندووی کاریزمای کوردی بوو لە جیهاندا. ​لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین کە ئەگەرچی جەستەی مام جەلال لە نێوانماندا نەماوە، بەڵام بیرکردنەوەی سیاسی، فەلسەفەی تەبایی، و قوتابخانە حەکیمانەکەی وەک ڕێپیشاندەرێک بۆ هەمیشە لە مێژوودا بە زیندوویی دەمێننەوە. ناوی ئەو لە لاپەڕە زێڕینەکانی مێژووی ئازادیخوازیدا وەک ئەندازیاری ئاشتی و دۆستی دڵسۆزی گەل بۆ هەمیشە نەخشێنراوە.