سلێمانی بەرەو داهاتوویەکی سەوزتر: هەنگاوێکی نوێ بۆ پەرەپێدانی گەشتیاریی ژینگەیی و پرۆژەی ناوچەی سروشتیی پارێزراو «پارکی شەهیدان» وەک نموونە

ئامادەکردن: غەریب عەلی سەلیم
خوێندکاری دکتۆرا لە بواری بازاڕکردنی گەشتیاری
زانکۆی سلێمانی

ئامانجی سەرەکی لە دامەزراندنی ناوچەی سروشتیی پارێزراو ، پاراستنی هەموو سەرچاوە سروشتییەکانە لە ناوچەیەکی دیاریکراودا، بە شێوەیەک کە دڵنیایی لە مانەوەی ئەو سەرچاوانە لە دۆخی سروشتی و سەرەتایی خۆیان بکرێت، دوور لە دەستێوەردانە زیانبەخشە مرۆییەکان، هەروەها پاراستنیان لە مەترسییەکانی تێکچوون یان ونبوون.
ئەم پاراستنە هەموو پێکهاتەکانی سیستەمی ژینگە دەگرێتەوە، لەوانە ڕووەک و ڕووەکداری (سروشتی و چاندراو)، ئاژەڵە کێوییەکان، باڵندەکان، و ژینگەکانی شاخستان.
لە ئاستی جیهاندا، ئەم چەمکە بە چەندین زاراوە دەربڕدراوە، وەک پارێزگا سروشتییەکان، پارکە نیشتیمانییەکان، و ناوچە پارێزراوەکان.
ئەم جیاوازییە لە زاراوەکاندا جۆراوجۆری تایبەتمەندییە سروشتی و مرۆییەکانی هەر ناوچەیەک، هەروەها جیاوازیی ئامانجەکانی دامەزراندنی ئەم ناوچانە، دەخاتەڕوو.
لەگەڵ ئەوەشدا، زۆربەی ئەم ناوچە پارێزراوانە ئامانجێکی هاوبەشیان هەیە، ئەویش پاراستنی سەرچاوە سروشتییەکانە لە چالاکییە زیانبەخشە مرۆییەکان.
لە چوارچێوەی ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکاندا، لەوانە ئەو ڕێککەوتننامانەی کە لەلایەن بەرنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ژینگە (UNEP) پشتگیری دەکرێن، دامەزراندنی ناوچە سروشتییە پارێزراوەکان تەنها بە تەرخانکردنی بەشێک لە زەوی یان پاراستنی دیمەنە سروشتییە پاک و دەستکاری‌نەکراوەکان سنووردار نابێت؛ بەڵکوو ڕێبازێکی یەکگرتووە بۆ بەڕێوەبردن و بەکارهێنانی بەردەوامی سەرچاوە زیستییەکان، بە شێوەیەک کە هاوسەنگی لەنێوان پاراستنی جۆراوجۆری زیستی، گەشەپێدانی ئابووری و چالاکییە مرۆییەکاندا دابین بکات.
لەگەڵ زیادبوونی هۆشیاری بە گرنگیی ڕووەک و دارستان و پارکەکان بۆ کەرتی گەشتیاری، چەندین وڵات لە جیهان دەستیان کردووە بە دانانی گەشتیاریی ژینگەیی وەک سەرچاوەیەکی گرنگی داهات.
لەو ڕوانگەیەوە، دامەزراندنی ناوچە سروشتییە پارێزراوەکان بووەتە یەکێک لە پێشینە گرنگەکانی حکومەتەکان، بەهۆی ئەو ئامانجانەی کە لە بواری زانستی، کولتووری، ژینگەیی و گەشتیارییەوە بەدەستیان دەهێنێت.
گەشتیاری یەکێکە لە گرنگترین چالاکییەکان کە لە ناوچە سروشتییە پارێزراوەکاندا ئەنجام دەدرێن.
بۆ نموونە، بەپێی ئەو ئامارانەی کە لە ئەڵمانیا لە ساڵی 1977 ئەنجام دراون، نزیکەی 50٪ لە سەردانکەرانی پارێزگا سروشتییەکان بۆ مەبەستی گەشتیاری سەردانی ئەم شوێنانەیان کردووە.
ئەنجامەکانی ڕاپرسییەک سەبارەت بە پەسەندەکانی گەشتیاران هەروەها نیشانیان داوە کە 91.4٪ لە بەشداربووان ئارەزوویان دەربڕیوە بۆ سەردانی ناوچە سروشتییە پارێزراوەکان و چێژوەرگرتن لە دیمەنە سروشتییەکانیان، لە کاتێکدا تەنها 3.2٪ سەرنجێکی سنووردار یان هیچ حەزێکیان بۆ ئەمە نەبووە.
لەو چوارچێوەیەدا، پڕۆژەی ناوچەی سروشتیی پارێزراو «پارکی شەهیدان» یەکێکە لە پڕۆژە ستراتیژییەکانی بنیاتی سەرۆک جەلال تاڵەبانی لە سلێمانی. ئامانجی پڕۆژەکە دامەزراندنی ناوچەیەکی سەوز، زیادکردنی بۆشاییە سەوزەکان، و پاراستنی یادەوەری و ناوی شەهیدانە لە ژینگەی ناوخۆیی، بە شێوەیەک کە ببێتە سامانێکی گرنگی ژینگەیی و کولتووری بۆ نەوەکانی داهاتوو و دڵنیایی لەوە بدات کە ناوی شەهیدان بۆ هەمیشە زیندوو بمێنێتەوە.
تیمێکی تەکنیکیی پسپۆڕ لە وەزارەتی ژینگەی عێراق دەستی بە کارەکانی پشکنینی مەیدانیی ئەو زەوییە کردووە کە بۆ پڕۆژەکە لە ناوچەی سلێمانی تەرخان کراوە. ئەم هەنگاوە دەستپێکێکی سەرەتاییە بۆ تەواوکردنی پێداویستییە تەکنیکی و ژینگەییەکان، دوای جێبەجێکردنی مەرج و ستانداردە پەسەندکراوەکان بۆ ڕاگەیاندنی ناوچەکە وەک پارێزگایەکی سروشتی.
ئامانجی ڕاگەیاندنی ناوچەکە وەک پارێزگای سروشتی، بەهێزکردنی گەشتیاریی ژینگەیی و گەشتیاریی یادەوەرییە.
ئەم هاوکارییە دامەزراوەییە یارمەتیدەر دەبێت بۆ گۆڕینی کەرتی گەشتیاری لە شێوەی نەریتییەوە بۆ نموونەیەکی گەشتیاریی بەردەوام، لە ڕێگەی:
1. پەرەپێدانی گەشتیاریی زانستی و پەروەردەیی: گۆڕینی پارکەکە بۆ تاقیگەیەکی مەیدانی بۆ توێژەران و خوێندکارانی زانکۆکان لە ئاستی هەرێمی کوردستان و عێراق.
2. بەهێزکردنی گەشتیاریی یادەوەری: مەبەستی سەردانکەران و گەشتیاران تەنها بەسەربردنی کاتی پشوودان لە باوەشی سروشتدا نەبێت، بەڵکوو ئەوەش بگرێتەوە کە لە ڕێگەی سەردانی پارکەکەوە، بناسێن بە مێژوو، ناسنامە و قوربانیدانی شەهیدان.
3. تێکەڵکردنی کولتوور و مێژوو لەگەڵ سروشت: بەستنەوەی ناوی شەهیدان بە چەمکی «نەمری سروشت و نوێبوونەوەی»، بە شێوەیەک کە ڕەهەندێکی نیشتیمانی بە ناوچەکە ببەخشێت و ماناکانی وەفاداری و پێزانین بنوێنێت.
4. بەهێزکردنی براندی گەشتیاریی شاری سلێمانی: بەدەستهێنانی پۆلی پارێزگای سروشتی بۆ ناوچەکە، سلێمانی لەسەر نەخشەی گەشتیاریی سەوز لە ئاستی هەرێمیدا دادەنێت.
پێویستە لایەنە پەیوەندیدارەکان هاوکاری بکەن بۆ دڵنیابوون لەوەی ڕێبازە فەرمی و زانستییەکان بە شێوەیەکی کاریگەر جێبەجێ دەکرێن، بۆ بەدەستهێنانی ئامانجە ژینگەیی، ئابووری و گەشتیارییەکانی پڕۆژەکە.
لە کۆتاییدا، دەستپێکردنی کارەکانی پشکنینی مەیدانیی پڕۆژەی ناوچەی سروشتیی پارێزراو «پارکی شەهیدان» لە ناوچەی سلێمانی، لەلایەن تیمی تەکنیکیی وەزارەتی ژینگەی عێراق و بە هاوکاری لەگەڵ بنیاتی سەرۆک جەلال تاڵەبانی، ڕەنگدانەوەی پەرەسەندنی بیرکردنەوەی ژینگەیی و گەشتیارییە لە هەرێمی کوردستان و عێراق.
چاوەڕوان دەکرێت ئەم پڕۆژەیە ببێتە نموونەیەک کە لەنێوان پاراستنی سروشت، پاراستنی یادەوەری و ناوی شەهیدان، پەرەپێدانی گەشتیاریی بەردەوام و گەشتیاریی یادەوەری کۆدەکاتەوە، هەروەها سامانێکی ژینگەیی و کولتووریی درێژخایەن بۆ نەوەی ئێستا و نەوەکانی داهاتوو دابین دەکات.