باسی یەكەم 

ڕۆڵی سەرۆك ماجەلال لە داڕشتنی دەستور و بەهێز كردنی سەروەری  یاسا

ئەم باسە دابەش دەكەین بۆ دوو تەوەری سەرەكی تەوەری یەكەمدا تیشك دەخەینە سەر ڕۆڵی مام جەلال لە داڕشتنی دەستور و چەسپاندنی سەروەری یاسا و سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری و دادگاكان ،و  لە تەوەری دووەمیشدا باس لە ڕۆڵی مام جەلال دەكەین لە جێگیر كردنی سیستمی فیدراڵی و دیموكراسی دا.

تەوەری یەكەم 

ڕۆڵی سەرۆك مام جەلال لە داڕشتنی دەستور و چەسپاندنی سەروەری یاسا و سەربەخۆیی دادگاكاندا

سەرۆك مام جەلال خۆی وەك دەرچوویەكی كۆلیجی ماف و مافناس و یاساییەك ڕۆڵێكی گرنگی هەبوو لە داڕشتن و بەرز ڕاگرتنی دەستور و  سەروەری یاسا و  سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری و دادگاكان، خەمی گەلی كوردی لە هەموو كۆڕ و كۆبوونەوەكانی دا بە بیر هەمووان دەهێنایەوە،كەسایەتی مام جەلال لە هێنانەدی سەروەری یاسادا گرنگی تایبەتی خۆی هەبوو لە دوای ساڵی 2003 وە لە ڕێگەی هەڵوێستە ئەرێنیەكانی لە بارەی دەستور و ڕێز گرتنی لە پرەنسیپی جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان و پاڵپشتی كردنی گفتو گۆی نیشتمانی لەسەر بنەمای دەقە یاساییە پەیوەندیدارەكان، هەڤاڵ جەلال تاڵەبانی داكۆكیكارێكی سەرسەختی دەستوری دەكرد و پێی وا بوو كە هەمووان بە بێ جیاوازی دەبێت ملكەچی دەستور بین، لای ئەو سەروەری یاسا بریتی بوو لە لە باڵادەست بوونی دەستور و دەیگوت كە تەنانەت سەركردەكانیش لەسەروو دەستورەوە نین بەڵكو پارێزەری دەستورن لە چوارچێوەی تایبەتمەندییە دەستوریەكانیان دا، هەروەها پابەند بوون بە دەستور تاكە چارەسەری پشێوی و ململانێكانە، سەبارەت بە سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری و دادگاكان بە ئاشكرا پشتیوانی لە سەربەخۆیی دادگا دەكرد و دژی بە سیاسی كردنی دادگا بوو چونكە بڕوای تەواوەتی بە بنەمای جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان هەبوو بەوەی كە دەستوەردان لە كاری دادگاكاندا نەكرێت،هەروەها ڕۆڵێكی گرنگی هەبوو لە چارەسەر كردنی كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدادا ، و لە كاتی دواكەوتنی پێكهێنانی حكومەتدا هەمیشە داوای گەڕانەوەی دەكرد بۆ دەستور بۆ چارەسەر كردنی ناكۆكیەكان، هەروەها ڕێزی لە دامەزراوە دەستوریەكان دەگرت و بە گرنگی دەزانین، سەرەڕای ئەوەی كە هەڤاڵ مام جەلال بڕوای تەواوەتی بە سەرجەم ماف و ئازادییەكانی مرۆڤ هەبوو بەڵام بە بۆچوونی ئەو ئازادی مانای بەربەریەت ناگەیەنێ بەڵكو ئازادی و ماف پێویستە لە چوارچێوەی یاسادا بەكار بهێنرێن، و مافەكانیش بە هێزی دەستور و یاساكان بچەسپێنرێن نەك  بە موجامەلە ی سیاسی .

سەبارەت بە ڕۆڵی هەڤاڵ سەرۆك مام جەلال لە داڕشتنی دەستور دا دەگەڕێینەوە بۆ و  یەكێك لە هەڵوێستە گرنگەكانی لەو بارەیەوە بریتی بوو لە موڕافەعە گەورەكەی 9/2/2024 كە داوای دیاری كردنی چارەنوسی ناوچە زیان لێكەوتووەكانی شاڵاوەكانی تەعریب و ڕاگواستن و پاكتاوی نەژادی كرد كە شاری كەركوك خاڵی یەكلایی كردنەوەیانە لە ڕووی كارگێڕی و یاسایی و جوگرافی و مرۆییەوە، و كۆبوونەوەیەكی ئەنجومەنی حوكمی ئەو كاتەی تەرخان و تایبەت كرد بۆ ئەو بابەتە گرنگەو نەخشەیەكی سەردەمی عوسمانیەكانی خستە ڕوو بۆ بڕینی بیانووی حكومەتی تازەی عێراق، تا بتوانێت ڕووكارێكی یاسایی بدات بە سەندنەوەی مافەكان بۆ خاوەنەكانیان بە بێ توند و تیژی و بەریەككەوتن، كە بە موڕافەعەیەكی دەگمەن و بێ وێنە دادەنرێت لە مێژوودا كە بوو بە بەردی بناغەی داڕشتنی مادەی (58) ی یاسای بەڕێوە بردنی دەوڵەتی عێراقی و مادەی  14 ی دەستوری كۆماری عێراقی ساڵی 2005 كە بۆ یەكلایی كردنەوەی ناوچەكانی باشور و ناوەڕاست و كەركوك كە دیمۆگرافیایان شێوێنرابوو، و یەكەم سەركردەی كورد بوو كە هیچ تێكۆشەرێكی عەرەب لاری نەبوو لە موڕافەعەكەی ئەمەش بە پێی بنەما یاسایی و دەستوریەكان كە وەك نەشتەرگەری مێشك ئەبێ زۆر بە وردی ئەنجام بدرێت، كە هەرچەندە كوردستانی بوونی كەركوك مێژوویەكی درێژی هەیە بەڵام بە داخەوە هەندێ لایەنی كوردی و عەرەبی نەیار هەوڵی تێكدانی ئەو بەرنامەیەیان ئەدا بەڵام ڕێگە چارەكانی مام جەلال شوێنی خۆیان گرت، كە واقیع بینی مام جەلالیان دەردەخست لە گەڕاندنەوەی كەركوك و ناوچە كێشە لەسەرەكانی تر بۆ سنوری كوردستان بەمەش پێگەی كورد لە لایەن پێكهاتەكانی تری عێراقەوە گرنگ سەیر ئەكرا و هەستیان بە ئارامی حوكمی كورد كردووە كە مام جەلال ڕێنمایی هێزە سەربازییەكانی ئەكرد كە بەیەك چاو سەیری هەموو پێكهاتەكان بكەن و دوور بن لە كەم سەیر كردن و گێچەڵ پێ كردن و تەنگ پێهەڵچنین، بەڵام بە داخەوە لە دوای ساڵی 2012 پێچەوانەی نەهج و ڕێبازی مام جەلال كار كرا و پێشێلكاری دەستوری و خۆ سەپاندن بوو بە هۆی  و هامئاهەنگ نەبوون لە جێبە جێكردنی مادەی 140.بەڵام لە دوای كۆچی دوایی سەرۆك مام جەلال بە داخەوە پرۆسەی پێكەوە ژیان لە عێراق كۆڵكەیەكی گرنگی لە دەست دا و دەستور وەكو پێشتر ناكرێتە بنەمای چارەسەر كردنی كێشەكان بەڵكو لەسەر بنەمای شۆڤێنیەت مامەڵە لەگەڵ كورددا دەكرێت .

تەوەری دووەم

ڕۆڵی سەرۆك مام جەلال لە  جێگیر كردنی سیستمی فیدراڵی و دیموكراسی لە عێراقدا

سەرۆك مام جەلال پێی وابوو كە سیستمی فیدراڵی باشترین بژاردەیە بۆ گەلی عێراق و هەمیشە ئەوەی دوپات كردۆتەوە ئەو تەنهالە پێناو نەتەوەی كوردد تێ نەكۆشاوە بەڵكو لە پێناو دیموكراسی و بەشداری پێ كردنی هەموو عێراقییەكان لە بەڕێوەبردنی عێراقدا لە ڕێگەی پارتە سیاسیەكانیانەوە .

سەرۆك مام جەلال داوای فیدراڵیەتی دەكرد لە سەر بنەمای جوگرافی نەك نەتەوەیی و پێی وابوو تەنها بە فیدراڵیەت دیموكراسی و یەكبوونی نیشتمانی بەدەست دەهێنرێ ئەمەش سروشتی دەوڵەتە فرە نەتەوەكانە، فیدراڵیەتیش مانای جیابوونەوە ناگەیەنێت بەڵكو بریتیە لە ڕێكخستنی پەیوەندی نێوان ناوەند و هەرێم، بە جۆرێك كە تەنها لایەنێكیان خاوەن بڕیار نەبن بەڵكو هەردوولایان كۆك و ڕەزامەند بن، چونكە سەركەوتنی سیستمی فیدراڵی پشت بە ڕەزامەندی لایەنە بەشدار و هاوبەشەكانی دەبەستێت ئەمەش هۆكاری سەركەوتنی فیدراڵیەتی ئەمەریكا و كەنەدا و سوید و شكست هێنانی دەوڵەتانی ئەمەریكای لاتینیە بەهۆی هەژموونی كۆڵۆنیالیزم و دروستبوونی فیدراڵیەت لەژێر كاریگەری هێزە دەرەكیەكاندا بە تاییەتی ئینگلتەرە. 

جگە لەمەش مام جەلال ڕۆڵێكی گرنك و كاریگەری هەبووە لە چەسپاندنی بنەماكانی دیموكراسیدا، لە 6/7/2007 بەڵگەنامەیەك واژۆ كرا بە ناونیشانی ( بنەما نیشتمانیەكانی ڕێكەوتنی هێزە سیاسیەكان و میكانیزمەكانی كار كردن)، لە لایەن سەرۆك مام جەلال وەك سەرۆك كۆماری ئەو كاتەی عێراق  و بە بەشداریی چەند كەسایەتیەكی وەكو نوری مالكی وەك سەرۆك وەزیرانی ئەو كاتە و مەسعود بەرزانی وەك سەرۆكی هەرێمی كوردستان و نوێنەری پارتی دیموكراتی كوردستان، و عادل عەبدولمەهدی وەك جێگری سەرۆك كۆمار و نوێنەری ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی ، ئامانج لەم ڕێكەوتنە بریتی بوو لە پاڵپشتی كردنی ئەزموونی دیموكراسی و هێنانە دیی پێشكەوتن و بنیاد نانی عێراقێكی سەقام گیر و خاوەن سەروەری تەواوەتی بە سەر خاكەكەی خۆیدا، و سەرخستنی پڕۆسەی سیاسی كە لە ڕووی جوگرافیەوە شیاوی پەرت بووت نیە، و تاوەكو ئەم پڕۆسەیە نوێنەرانی پێكهاتە و هێزە سیاسیەكانی عێراق لە خۆ بگرێ لە بەرامبەر ئاڵنگاریە سیاسی و ئەمنی و ئابورییەكاندا، و ڕێككەوتن كرا لە سەر پابەند بوون بە بنەماكانی دیموكراسی فیدراڵی و نەهێشتنی سیاسەتی ڕێگە گرتن و دوورخستنەوە، و بەشدارانی سیاسەت بەرپرسیارێتی بنیاد نانی دەوڵەت و حكومەت لە ئەستۆ بگرن، و كار بكەن بۆ چارەسەر كردنی كێشەكانی ڕابردوو، و یەكخستنی هەڵوێستی نیشتمانی لە مامەڵەی هەرێمایەتیی و نێودەوڵەتی بە جۆرێك سەروەری عێراق و بەرژەوەندییەكانی گەلەكەی مسۆگەر بكات، و لە سەر ئاستی ناوخۆییش كار بكرێ لەسەر بەهێز كردنی دامەزراوە دەستورییەكان، هەروەها پشتیوانی حكومەت بكرێت بۆ سەرخستنی بەرنامە سیاسی و ئابوری و ئەمنی و خزمەتگوزارییەكانی، وپەلە بكرێت  لە لە جێبەجێ كردن وهێنانەدیی قۆناغەكانی مادەی 140 بە گوێرەی دەستوری كۆماری عێراقی ساڵی 2005، و هاوكاری و هامئاهەنگی نێوان حكومەتی ناوەندی و حكومەتی هەرێم و پارێزگاكان زیاتر و قوڵتر بكرێتەوە، و ڕێكەوتن لەسەر دانانی خشتەیەكی كاتی بۆ هێنانە دیی دەستكەوتە سیاسی و ئەمنی و ئابورییەكان، و كارا كردنی دبلۆماسییەتی عێراق و باشتر كردنی گوزەرانی هاووڵاتیان و دابین كردنی خزمەتگوزارییەكان بە تایبەتی چینەكانی خوارەوە و خێزان و كەس و كاری شەهیدان و زیان لێكەوتووان. و میكانیزمەكانی جێبەجێكردنی ئەم ڕێكەوتنەش بریتی بوون لە دیدار و چاو پێكەوتنی خولی بە مەبەستی بڕیار دان و كار كردن لەگەڵ عەرەبی سونە و پتەو كردنی بەرەی ناوخۆ و پابەند بوون بە ڕیفۆرمە دەستوریەكانی ئەنجومەنی سەرۆكایەتی و دەسەڵاتەكانی ئەنجومەنی وەزیران و وەزیرەكان بە پێی تایبەتمەندیە دەستوریەكان و ڕێككەوتن لەسەر یەك هەڵوێست بوون و لە كاتی ڕاجیایی لایەنەكان پێویستە پابەند بن بە دژایەتی نەكردن و لاواز نەكردنی یەكتری. 

سەرەڕای بەرز نرخاندنی هەوڵ و وتارەكانی لە بارەی فیدراڵی و دیموكراسیەوە بە داخەوە ئەوەی لە عێراق دەگوزەرێت سیستمی فیدراڵی نیە چونكە بوونی فیدراڵیەت وا پێویست دەكات چەند هەرێمێك لەگەڵ ناوەنددا پرۆسەی سیاسی بەڕێوە ببەن بەڵام لە عێراقدا تاكە هەرێمێك بوونی هەیە ئەویش هەرێمی كوردستانە كە كیانێكی دەستوریە وبۆ كوردی باشور لە دەستوردا جێگیر كراوە ئەویش لە ڕێگەی هەوڵە بەردەوامەكانی هەڤاڵ مام جەلالەوە كە داوای كردووە پارێزگاكانی تریش وەكوهەرێم خۆیان بناسێنن بەڵام تا ئێستا ئەوە نەكراوە چونكە ناكرێت یەكە ئیداری و سیاسیەكان لە ڕووی مامەڵەی ئیداری و سیاسیەوە وەك یەك سەیر بكرێن تاكو یەكەیەكی هاوشێوە نەبن.

باسی دووەم 

ڕۆڵی سەرۆك مام جەلال لە یەكخستنی لایەنە ناكۆكەكان و پاراستنی ماف و ئازادیەكاندا 

لە ڕاستیدا هەڤاڵ مام جەلال ڕۆڵێكی گرنگی هەبوو لە یەكخستنی لایەنە ناكۆكەكانی عێراق و هەرێمی كوردستان، وەك بەهێزترین سەركردەی كاریزما كە توانای چارەسەركردنی كێشەكانی بە شێوەیەكی جیاواز هەبوو، هەروەها داكۆكی كار و پارێزەرێكی ماف و ئازادییەكانی خەڵكی عێراق بوو بە كورد و عەرەب و سەرجەم كەمینەكانەوە، بۆ ئەمەش ئەم باسە دابەش دەكەین بۆ دوو تەوەری سەرەكی لە یەكەمیاندا باس لە ڕۆڵی مام جەلال دەكەین لە یەكخستنی لایەنە ناكۆكەكاندا، و تەوەری دووەمیش تەرخان دەكەین بۆ قسە كردن لە سەر ڕۆڵی مام جەلال لە پاراستنی ماف وئازادییەكانی هاووڵاتیان و كهاتەكانی عێراقدا.  

تەوەری یەكەم

ڕۆڵی سەرۆك مام جەلال لە یەكخستنی لایەنە ناكۆكەكاندا

لە كاتی داڕشتنی یاسای ئیدارەی دەوڵەت بۆ قۆناغی ڕاگوزەر بە هاوكاری لەگەڵ ئیدارەی مەدەنی بە سەرۆكایەتی بول بریمر مام جەلال ڕۆڵێكی گرنگی هەبوو لە یەكخستنی هێزە سەرەكیەكانی ئەنجومەنی حوكم چونكە ئەو هێزانە لەناو یەكدا تەبا نەبوون و هاوڕا و یەكگرتوو و یەك دەنگ نەبوون لەبارەی هەڵوێستیان سەبارەت بە هەموو بابەتەكان، بەڵام هەڤاڵ مام جەلال توانی ببێتە ڕەگەزێكی كاریگەری یەكخستنی دژ بەیەكەكان لە پیاوان و ژنان و توانی لە چوارچێوەی كاری هاوبەشدا یەكیان بخات، لە ڕاستیدا بەشێك لەم هێزانە هاتنی هێزەكانی ئەمریكا و مانەوەیانیان بە داگیركاری لەقەڵەم دەدا، بەڵام بەشێكی تریان هاوپەیمانیان لەگەڵدا بەستن و جیایان كردنەوە لە تیرۆریستەكان و وەكو دوژمنێكی هاوبەشی كۆمەڵانی خەڵكی عێراق تەماشایان دەكردن، ئەمەش ڕێكەوتنی چوارچێوەی ستراتیجی لێ هاتەدی لە لایەن سەرۆك مام جەلال و نوری مالیكی و ئەوانی ترەوە  بە ناوی ( ڕێكەوتنی كشانەوەی سەرجەم هێزەكانی ئەمریكا) كە لە 13/12/2008 دا واژۆ كرا، و ئاماژەی كردبوو بە كشانەوەی ئەو هێزانە تاوەكو 31/12/2011 ئەمەش بۆ لەناو نەچوونی سیستمی ئەمنی هەڵنەگەڕانەوە و ڕێگرتن لە یاخی بوون.بۆیە ئەتوانین بڵێین سەرۆك مام جەلال هۆكاری هێنانە دی ئازادی و دیموكراسی و یەكگرتویی و برایەتی و نێوان كورد و عەرەب و سەرجەم پێكهاتەكانی تر بوو، ئەو پێی وا بوو كە تەنها ئازادی بێ نان مومكین نیە و دژی ستەم و دیكتاتۆری دەوەستایەوە.

هەروەها هۆكارێكی كاریگەر بوو بۆ هێنانەدی برایەتی نێوان شیعە و سونە و عەرەب و كورد و توركمان و كلدانی و ئاشوریەكان و مەسیحی و یەزیدی و صابیئی و مەندائی بە بێ جیاكاری یان دوورخستنەوە، و تەئكیدی لەسەر مافە نەتەوەییەكانی سەرجەم پێكهاتەكان كردەوە بەكار كردن و هاندان بۆ پێشخستنی سازانی نیشتمانی دوور لە ڕەگەز پەرستی و دەمارگیری و تایەفەگەری و لە سەر بنەمای نیشتمانی بوون و هاوبەشی پێ كردنی برایانی سونە لەگەڵ شیعە و كورد هێنانەدیی لێك تێگەیشتنی ڕاستەقینە ودژایەتی كردنی تیرۆر و تیرۆریستان پێكەوە وەك دوژمنێكی هاوبەش و دابین كردنی ئاشتی و سەقامگیری و بۆ پاراستنی ئاسایشی هاوڵاتیان دووبارە ئاوەدان كردنەوەی وڵات لە سەر بنەمای پێكەوە ژیان و دراوسێیەتی باش لەگەڵ دەوڵەتە عەرەبیەكاندا. 

لەوانەی گوزەشتن هۆكاری ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە كە بۆچی بە سەرۆك مام جەلال وتراوە سەمامی ئەمانی عێراق، چونكە توانیوێتی بۆچوونە جیاواز و دژ بەیەكەكان تا ڕادەی دەمارگیری لە یەك نزیك بكاتەوە بە بێ لێدان و بە كەم سەیر كردنی پێگەی هیچ لایەنێكیان، تەنانەت هەندێ جار خوانەكەی تەرخان كردووە بۆ یەكخستنی عێراقیەكان .

تەوەری دووەم

ڕۆڵی مام جەلال لە پاراستنی ماف و ئازادیە گشتییەكانی هاوڵاتییان و پێكهاتەكاندا

مام جەلال لە ماوەی سەرۆك كۆماری دا ڕۆڵێكی گرنگی هەبوو لە چەسپاندنی مافەكانی مرۆڤ دوای ئەوەی عێراق گۆڕانكاری بەسەر هات لە بارەی دۆسیەی مافی مرۆڤ لە ڕووی ئابوری و كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری و سیاسیەوە و نمونەیەكی باڵای پاراستن و بەهێز كردنی مافەكانی مرۆڤ، بە پێی مادەی (67) ی دەستور  سیمبولی نیشتمان سەروەری وڵات و دەوڵەت بوو كە پابەندە بە دەستور، و بە گوێرەی مادەی (73) دەسەڵاتی واژۆ كردنی فەرمانی لە سێدارە دان، بەڵام واژۆی لەسەر لە سێدارە دانی (صدام حسین) نەكرد، هەرچەندە ڕای گشتی جیهانی و هەرێمی و عێراق ئەم هەڵوێستەیان بە پێشێلكاری سەروەری یاسا و شكۆی دادگاكان لەقەڵەم دا، بەڵام ئامانج و مەبەستی سەرۆك مام جەلال تەنها پاراستنی مافی ژیانی مرۆڤە لە سۆنگەی هەستی مرۆڤایەتی و دڵ نەرمی خۆیەوە، هەروەها مام یەكێك بوو لە ئەندامانی ڕێكخراوی ناسیۆنالیستی نێودەوڵەتی لە فرانكفۆرتی ئەڵمانیا بە پێی بەڵگەنامەی ڕەوشتی ئەو ڕێكخراوەش سزای لە سێدارەدان قەدەغەیە، هەروەها یەكێكە لە بناماكانی جاڕنامەی گەردوونی مافەكانی مرۆڤ و ڕێكخراوی پارێزەرانی بێ سنور لەبەر ئەوە واژۆ كردنی فەرمانەكەی سپارد بە هەردوو جێ گرەكەی عادل عبدالمهدی و غازی مەشعەل عەجیل یاوەر، هەروەها واژۆ كردنی فەرمانی لە سێدارەدانی هەریەك لە تاریق عەزیز و تاریق هاشم و ئەوانی تریشی ڕەت كردەوە، ئەم هەڵوێستەشی لە ناوەندەكانی ڕاگەیاندنی عەرەبیدا بەرز نرخێنرا. 

هەڤاڵ مام جەلال خەمخۆری سەرجەم پێكهاتەكانی گەلی عێراق بوو بە تایبەتی ئەو كەمینانەی كە هاو خەم و هاوئازاری گەلی كورد ی چەوساوە بوون، بە ڕێگایەكی جیاواز لە ڕێگا كلاسیكیەكان وەك یاخی بوون و توندو تیژی بەڵكو بە قەڵەم و بە زمانی گفتو گۆ و دبلۆماسیەت و پەیوەندیە جۆراوجۆرەكانیەوە، بەم زمانە توانی سەرجەم پێكهاتەكانی عێراق لە دەوری بەك كۆ بكاتەوە لە ڕێگەی كەسایەتییە پەسەند كراوەكەیەوە كە پێی وابوو تەنها لە كاتی پێویستدا فیشەك لە گەڵ پێنوسدا بەكار بهێنرێت و تا ئەوپەڕی ڕادە بتوانرێت بە گفتو گۆی ئاشتیانە مافی ستەم لێكراو وەربگیرێتەوە. 

لە دوای ڕووخانی ڕژێمی سەدام مام جەلال پێشنیاری كرد یەزیدیەك بكرێ بە وەزیر بۆ وەزارەتی مافی مرۆڤ بۆ ئەو مەبەستەش دكتۆر عوسمان مەمۆ دەستنیشان كرا، و لە ساڵی 2004 (4150) ملیۆن دیناری تەرخان كرد بۆ كڕینی تەختە ڕەش و كورسی و گەرم كەرەوە بۆ خوێندنگەكانی شەنگال و بە سەرپەرشتی هێرۆ خان، لە ڕێگەی ڕێكخراوی منداڵ پارێز و كۆمەڵەی خێرخوازی شەنگالەوە، و لە هەمان ساڵ دا ناوی وەزارەتی ئەوقاف و كارو باری ئیسلامی گۆڕدرا بۆ وەزارەتی ئەوقاف و كارو باری ئاینی لەسەر پێشنیاری ڕۆشنبیرانی ئەزیدی تاوەكو یەزیدیەكانیش لە خۆ بگرێ، و لە ساڵی 2005 بەڕێوەبەرایەتی كار و باری یەزیدیەكانی دامەزراند و لە كاتی داڕشتنی دەستوری عێراقدا مام جەلال ئەوپەڕی هەوڵی دا بۆ جێگیر كردنی ئاینی یەزیدی لە دەستوری عێراقداـ و تواناكانی خۆی لە گەڵ هێزە سیاسیەكاندا بەكار هێنا كە لە ئەنجامدا ئاینی یەزیدی لەگەڵ صابیئی و مەندائی و مەسیحی و ئیسلامدا دانیان پێدا نرا، هەروەها نوسینگەی كار و باری یەزیدیەكانی لە سلێمانی كردەوە كە دەسەڵاتێكی زۆری هەبوو، و مام جەلال لە ماوەی سەرۆك كۆماریی خۆیدا ڕاوێژكارێكی یەزیدی هەبوو، هەروەها بینای هۆڵی بۆنەكانی لە شەنگال دامەزراند لە سەر مەزاری شەرفەدین بە ناوی شەهید حسین بابا شا، و لە سەر پشكی یەكێتی عادل ناصری كرد بە یاریدەدەری پارێزگای دهۆك، سێ وەزیری یەزیدی لە كابینە كانی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا بە درێژایی ماوەی حوكمی ئەو هەبوون وموچەی بۆ پیاوانی ئاینی یەزیدی و سەرۆك عەشیرەتەكانیان بڕیەوە. 

ئەگەر سەیری بارو دۆخی عێراق بكەین دەبینین پێكهاتە و كەمینەكان بۆ نموونە یەزیدیەكان ژیانێكی ئارامیان بە ڕێ دەكرد لە سایەی مام جەلال دا چونكە بە یەكسانی سەیری هەمووانی دەكرد بەڵام دوای نەخۆش كەوتنی بەڕێزیان پرۆسەی سیاسیش لە عێراقدا نەخۆش كەوت و هاوسەنگی نێوان پێكهاتەكان كەوتە لەنگی ، بۆیە ئەوتاوانانەی بەرامبەر بە یەزیدیەكان ڕوویاندا لە ئەنجامی نەبوونی پێكەوە ژیانی نێوان پێكهاتەكان و پەرەسەندنی تیرۆر بوو دەرئەنجامی نەمانی ئەو یەكگرتوویەی سەردەمی سەرۆك مام جەلال بوو بەرامبەر تیرۆر و تیرۆریستان. 
سەرچاوەكان: 
1-  دامەزراوەی سەرۆك جەلال تاڵەبانی،-  pjtfoundation.orgداتاكانی كۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان (2005بۆ2011) gadebate.un.org.
2- بارزان شێخ عوسمان، لە یادی موڕافەعە گەورەكەی سەرۆك مام جەلال دا بۆ كوردستانی بوونی كەركوك، ل121-124، وتارێك لە كتێبی هەرێم عبدالله محمد بەناوی مام جەلال كۆكەرەوەی دژەكان، چاپی سێیەم، چاپخانەی حەمدی، سلێمانی، 2020، ل 121-124 .
3- جلال گالبانی، ێ‌را‌و و احادیپ، ص 4.
4- جلال الگالبانی، الفدرالیە تقوم علی أساس جغرافی و لیس العرقی، مقال منشور فی جریدە الزمان، العدد/ 9363، فی 13/11/2002) .
5- د. أنسام سلیم مهدی، مصدر الفكر الإستراتیجی للرئیس جلال الگالبانی فی ادارە و بنا‌و الدولە المدنیە العراقیە بعد عام 2003، بحپ فی الملتقی اڵاول لرئیس جلال الگالبانی الژی اقیم فی النجف الاشراف فی شهر 10 / 2023، ص 136و 137.
6- السید عادل عبد المهدی ، المتغیرات و الپوابت لدی الراحل گالبانی فی تجربته بعد 2003 – وحدە التناقچات و حل المشاكل، الاعمال الكاملە للملتقی الوگنی الاول لرحیل الرئیس جلال الگالبانی،  العلمین للنشر،  اعداد و اشراف مۆسسسە بحر العلوم الخیریە و مۆسسە الرئیس جلال الگالبانی، 4/10/ 2023، ص 36.
7- عادل عەبدول مەهدی ، هەمان سەرچاوە ، ل 31.
8- هەرێم عبدالله، مام جەلال كۆكەرەوەی دژەكان، چاپی سێیەم، چاپخانەی حەمدی ، سلێمانی ، 2020، ص 87.  نازم دەباغ ، وتارێك لەو كتێبە بە ناوی : مام جەلال شۆڕشگێڕێكی ماندوو نەناس و هێمای ئاشتەواییی بوو.
9- دەقی وتارێكی هەڤاڵ سەرۆك مام جەلال لە بەردەم ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقدا لە كاتی سوێندخواردنی دەستوری وەك سەرۆك كۆماری عێراق، بە ناونیشانی ( سازانی نیشتمانی نێوان پێكهاتەكان پێداویستیەكی ڕاستەقینەیە) 7/5/ 2005 .
10- ( ورقە بحپیە بعنوان ( دور الرئیس جلال الگالبانی فی تعزیز حقوق الانسان فی العراق القیت فی الملتقی الوگنی الاول للژكری السادسە لرحیل الرئیس جلال الگالبانی) علی الموقع الالكتروتنی التالی: www://pjtfoundation.org/Arabic.
11- ( القاچی قاسم اوسمان، ما قدم مام جلال لمكونات الشعب – الازیدین انموژجاً_ ص 61.  و صلاح برواری ،  جلال گالبانی ، مواقف و ێ‌را‌و ، الملتقی الوگنی الاول لرجیل جلال الگالبانی ، ص 12.