مام جەلال؛ پیاوی گفتوگۆ و داهێنەری هاوسەنگیی سیاسی

لە مێژووی هاوچەرخی گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، دەگمەنن ئەو سەرکردانەی کە توانیبێتیان لە یەک کاتدا شۆڕشگێڕێکی بەجەرگ، یاسایییەکی وردبین، و دیپلۆماتکارێکی لێهاتوو بن. سەرۆك جەلال تاڵەبانی، کە بە "مام جەلال" ناسراوە، تەنها سەرۆک کۆمارێکی عێراق یان سکرتێری گشتیی حزبێک نەبوو، بەڵکو خوێندنگایەکی سیاسی بوو کە چەمکی "گفتوگۆ"ی کردە جێگرەوەی "پێکدادان" و "سازان"ی کردە بنەمای مانەوە.
١. فەلسەفەی "چەپکە گوڵەکە"؛ گوزارشت لە فرەیی
یەکێک لە هەرە دیارترین داهێنانە فیکرییەکانی مام جەلال، چەمکی "چەپکە گوڵەکە" بوو. ئەم تێڕوانینە تەنها دروشمێکی سیاسی نەبوو، بەڵکو ستراتیژێکی قووڵ بوو بۆ ئیدارەدانی فرەیی لە کۆمەڵگەیەکدا کە پڕ بوو لە ململانێی نەتەوەیی و مەزهەبی.
* لە ئاستی ناوخۆدا: توانی جیاوازییە فیکرییەکانی ناو بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد لە یەک چوارچێوەدا کۆبکاتەوە.
* لە ئاستی عێراقدا: دوای ٢٠٠٣، مام جەلال تێگەیشت کە عێراق بەبێ بەشداری ڕاستەقینەی هەموو پێکهاتەکان (کورد، شیعە، سوننە، و کەمینەکان) بەرەو هەڵدێر دەچێت. ئەو وەک "سوپایەکی دڵنیایی" وابوو بۆ هەمووان.
٢. پیاوی گفتوگۆ؛ بڕوابوون بە هێزی وشە
مام جەلال بڕوایەکی بێسنووری بە دیالۆگ هەبوو. ئەو دەستەواژە بەناوبانگەی کە دەڵێت: "خراپترین گفتوگۆ لە باشترین شەڕ باشترە"، ڕەنگدانەوەی کردەیی کارەکتەری ئەو بوو.
* ئەو خاوەنی کارێزمایەکی هێندە بەهێز بوو کە دەیتوانی لەگەڵ نەیارە سەرسەختەکانیدا لەسەر یەک مێز دابنیشێت و خاڵی هاوبەش بدۆزێتەوە.
* توانای گۆڕینی "نەیار" بۆ "دۆست" یان لانی کەم بۆ "کەسێکی بێلایەن"، هونەرێک بوو کە مام جەلال تێیدا بێوێنە بوو. ئەمەش وایکردبوو ببێتە مەرجەعێکی سیاسی کە لە کاتی قەیرانە گەورەکاندا هەموان ڕوویان تێدەکرد.
٣. داهێنەری هاوسەنگیی سیاسی 
هەڵکەوتەی جوگرافیای کوردستان و عێراق وا دەخوازێت کە سەرکردە گەمەکارێکی لێهاتووی هاوسەنگییەکان بێت. مام جەلال لەم بوارەدا ئەندازیارێکی کارامە بوو:
* هاوسەنگیی هەرێمی: توانی پەیوەندییەکی هاوسەنگ لە نێوان جەمسەرە دژبەیەکەکانی ناوچەکە (بەتایبەت ئێران و تورکیا و وڵاتانی عەرەبی) دروست بکات، بەبێ ئەوەی بەرژەوەندیی نەتەوەیی کورد بخاتە مەترسییەوە.
* هاوسەنگیی نێودەوڵەتی: پەیوەندییەکی پتەوی لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژاوا و ئەمریکا هەبوو، لە هەمان کاتدا وەک دۆستێکی نزیکی وڵاتانی ڕۆژهەڵات و بزووتنەوە ڕزگاریخوازییەکانی جیهان دەمایەوە.
* لە عێراقدا: وەک "سەۆک کۆماری هەمووان" دەردەکەوت؛ کاتێک کێشە لە نێوان هەولێر و بەغدا، یان لە نێوان کوتلە شیعە و سوننەکان دروست دەبوو، ماڵی مام جەلال دەبووە "کۆکەرەوەی نەیارەکان".
٤. ڕەهەندی ڕۆشنبیری و یاسایی
مام جەلال تەنها سیاسەتمەدار نەبوو، بەڵکو مافپەروەرێکی ورد و نووسەرێکی بەسەلیقە بوو. پاشخانی یاساییەکەی یارمەتیدەرێکی گەورەی بوو لە کاتی نووسینەوەی دەستووری نوێی عێراقدا، کە توانی مافە نەتەوەییەکانی کورد لە چوارچێوەیەکی یاسایی و فیدراڵیدا جێگیر بکات. هەروەها وەک ڕۆژنامەنووسێک، بایەخێکی زۆری بە میدیا و ئازادی ڕادەربڕین دەدا و بڕوای بە "میدیای ئازاد" هەبوو وەک پایەیەک بۆ دیموکراسی.
٥. میراتی مام جەلال؛ وانەیەک بۆ داهاتوو
کۆچی دوایی مام جەلال بۆشاییەکی گەورەی لە عێراق و ناوچەکەدا دروست کرد. مێژوو دەیسەلمێنێت کە ئەو "زمانە هاوبەشە" بوو کە هەمووان لێی تێدەگەیشتن.

مام جەلال فێری کردین کە سیاسەت تەنها ململانێی هێز نییە، بەڵکو هونەری گەیشتنە بە ئامانجەکان لە ڕێگەی عەقڵ و گفتوگۆوە. ئەو توانی کورد لە شاخەکانەوە بباتە کۆشکی سەلام و لەوێوە ناسنامەی نەتەوەیەک بسەلمێنێت. پاراستنی هاوسەنگی لە ناوچەیەکی پڕ لە ئاگردا، گەورەترین دەستکەوتی ئەو بوو کە پێویستە نەوەکانی داهاتوو وەک ستراتیژێکی نیشتمانی لێی بڕوانن.

کەسایەتییەک لە نێوان هێز و نەرمی
لە مێژووی سیاسیی نوێی کوردستان و عێراقدا، ناوی مام جەلال (جەلال تاڵەبانی) وەک نمونەیەکی تایبەت دەردەکەوێت؛ کەسێک کە نە تەنها بە شەڕ و هێزی چەکدار ناسرا، بەڵکو بە هۆی توانا و هەستیاربوونی لە گفتوگۆ و دۆزینەوەی ڕێگەی ناوەندی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانیش ناسرا. ئەو کەسایەتییە بوو کە توانای ئەوەی هەبوو هەموو لایەنە جیاوازەکان لەسەر مێزی یەکدا بنیشێنێت و بە جۆرێک هاوسەنگیی سیاسی دروست بکات کە بەردەوامی هەبێت.

١. گفتوگۆ وەک ستراتیجی: نەک تەنها تاکتیک

مام جەلال بە شێوەیەکی زۆر هۆشیارانە گفتوگۆی کردە بنەمای کاری سیاسی خۆی. لە کاتێکدا کە زۆربەی هێزەکان بە شەڕ و توندوتیژی وەک چارەسەر دەزانین، ئەو پێیوابوو کە:
    •    گفتوگۆ دەتوانێت دەرگای چارەسەری درێژخایەن بکات
    •    دژەکان دەتوانن ببن بە هاوبەش لە بەرژەوەندییە گشتییەکان
    •    قبوڵکردنی جیاوازییەکان سەرەتای هاوسەنگییە

لەسەر ئەم بنەمایە، توانای ئەوەی هەبوو پەیوەندییەکی باش دروست بکات لەگەڵ هەموو لایەنەکان، لە کورد و عەرەبەکانەوە بۆ شیعە و سوننە، هەروەها لەگەڵ وڵاتانی دەرەوە.

٢. داهێنانی هاوسەنگیی سیاسی لە عێراق

دوای ڕووخانی ڕژێمی سەدام حسێن عێراق چووە قۆناغێکی زۆر ئاڵۆز و پڕ لە کێشە. لەم قۆناغەدا، مام جەلال وەک یەکەم سەرۆکی کۆماری عێراق لە دوای ٢٠٠٣، ڕۆڵێکی سەرەکی بینی:
    •    هاوسەنگی نێوان شیعە و سوننە
    •    پاراستنی مافی کورد لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراق
    •    ڕێکخستنی پەیوەندییەکان لەگەڵ هێزە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان

ئەو بە هۆی متمانەیەکی گشتی و قبوڵی فراوان، توانی ببێتە “ناوەندێکی ئارامکردن” بۆ زۆر لە قەیرانە سیاسییەکان.

٣. کەسایەتییەکی کاریگەر: نێوان سەرکردایەتی و مرۆڤایەتی

مام جەلال تەنها سەرکردەیەکی سیاسی نەبوو، بەڵکو کەسێکی مرۆڤدۆست و نزیک لە خەڵک بوو. ئەم تایبەتمەندییانەی هەبوو:
    •    زمانێکی نەرم و دڵگرم
    •    توانای گوێگرتن لە دژەکان
    •    خۆڕاگری لەسەر بنەماکان، بەڵام نەرمی لەسەر شێوازەکان

ئەم تێکەڵبوونەی “ڕەقی و نەرمی” وایکرد بتوانێت لە دۆخە زۆر ئاڵۆزەکاندا ڕێگەی چارەسەر بدۆزێتەوە.

٤. هاوسەنگیی سیاسی: فەلسەفەیەک، نە تەنها سیاسەت

بۆ مام جەلال، هاوسەنگیی سیاسی تەنها دابەشکردنی دەسەڵات نەبوو، بەڵکو فەلسەفەیەکی قووڵ بوو کە لەسەر ئەم بنەمایانە وەستابوو:
    •    هیچ لایەنێک نابێت بە تەواوی سەرکەوتوو یان شکست‌خواردوو بێت
    •    دەبێت هەمووان بەشێک لە چارەسەر بن
    •    پێویستە متمانە دروست بکرێت، نەک تەنها ڕێککەوتن

ئەم بیرۆکەیە کاریگەرییەکی گەورەی هەبوو لەسەر شێوازی حکومەتداری لە هەرێمی کوردستان و عێراق.

٥. گرفت و سنوورەکان

هەرچەندە مام جەلال توانی زۆر شت بەدەستبهێنێت، بەڵام ڕووبەڕووی گرفتەکانیش بوو:
    •    ئاڵۆزییە قەومی و مەزهەبییەکان
    •    هێزە دەرەکییەکان و کاریگەرییان
    •    ناکۆکییە ناوخۆییە کوردییەکان

بەڵام تایبەتمەندییە سەرەکییەکەی ئەوە بوو کە هەرگیز دەست لە گفتوگۆ نەکێشایەوە.

میراتێک بۆ داهاتوو
مام جەلال بەجێهێشتنی میراتێکی سیاسیی گرنگ، بە تایبەتی لە بواری گفتوگۆ و هاوسەنگی، جێگایەکی تایبەتی لە مێژوودا هەیە. ئەم میراتە ئێستا زیاتریش گرنگە، لە کاتێکدا کە ناوچەکە هێشتا پێویستی بە:
    •    سەرکردەیانی گفتوگۆکار
    •    سیاسەتی هاوسەنگ
    •    چارەسەری ئاشتییانە

لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین مام جەلال تەنها سەرکردەیەکی سیاسی نەبوو، بەڵکو خوێندنگایەك بوو لە فێربوونی ئەوەی چۆن لە نێوان جیاوازییەکاندا هاوسەنگی دروست بکرێت؛ و ئەمەش باشترین میراتییە بۆ نەوەکانی داهاتوو.