مام جەلال و هونەری بەڕێوەبردنی قەیران

مام جەلال و هونەری بەڕێوەبردنی قەیران


لە مێژووی سیاسیی کوردستان و عێراقدا، کەمتر کەسێک هەیە کە بتوانێت وەک جەلال تاڵەبانی (مام جەلال) ناوی خۆی بە شێوەیەکی بەهێز لەگەڵ «هونەری بەڕێوەبردنی قەیران» پەیوەست بکات. ئەو نەک تەنها وەک ڕابەرێکی سیاسی، بەڵکو وەک «مامۆستای گفتوگۆ و سازش» ناسرا، کە لە سەختترین دۆخەکاندا توانای گۆڕینی کێشەکان بۆ دەرفەت هەبوو.

١. قەیران وەک دۆخی تەواوی سیاسەت
مام جەلال قەیرانی بە شتێکی ناهۆشیار نەدەبینی، بەڵکو بە بەشێکی سروشتیی سیاسەتی دەزانی. لە ڕوانگەی ئەوەوە، قەیران کاتێک دەستپێدەکات کە پەیوەندییەکان پەک دەخەن، بەڵام هەمان کات دەتوانێت دەرفەتی نوێ دروست بکات بۆ دروستکردنی هاوسەنگییەکی نوێ.

لە ئەزموونی مام جەلالدا، سێ بنەما سەرەکی بۆ تێگەیشتن لە قەیران هەبوو:

* قەیران نابێت بە شێوەیەکی سەربەخۆ چاوەڕوان بکرێت، بەڵکو پێویستە بەڕێوەببرێت
* هەر قەیرانێک لە پشتیدا دەرفەتی چارەسەری هەیە
* گفتوگۆ هەمیشە باشترین ئامرازە، هەرچەندە قورس بێت

٢. هونەری گفتوگۆ و دروستکردنی متمانە
یەکێک لە تایبەتمەندییە گەورەکانی مام جەلال، توانای دروستکردنی متمانە بوو، تەنانەت لەگەڵ ئەوانەی کە دژایەتیان دەکرد. ئەو پێی وابوو کە:
“دوژمنیش مرۆڤە، ئەگەر لەگەڵیدا قسە بکەیت، دەتوانیت ڕێگا بدۆزیتەوە، بەم شێوەیە، ئەو توانای: کۆکردنەوەی هێزە جیاوازەکانی هەبوو، نێوانگری لە نێوان لایەنە دژبەیەکەکان ئەکرد، گۆڕینی زمانێکی توند بۆ زمانێکی دیالۆگ
لە ناو یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، ئەم ستایلە بوو بە بنەمای هەنگاوە سیاسییەکانی.

٣. هاوسەنگیی سیاسی: لە نێوان هێز و نەرمی
مام جەلال نەك تەنها سیاسەتمەدارێکی نەرمی بوو، نەك تەنها هێزدار؛ بەڵکو توانای تێکەڵکردنی هەردووکی هەبوو. لە کاتی پێویستدا، بە شێوەیەکی دیپلۆماتیک و نەرمی مامەڵەی دەکرد، بەڵام کاتێک پێویست بوو، هەستی هێز و پەیوەندییەکانی بەکار دەهێنا.
ئەم هاوسەنگییە وایکرد:
* نە ببێتە لاواز لەبەر سازش
* نە ببێتە توندڕەو لەبەر بەرگری

٤. مۆدیلی مام جەلال لە بەڕێوەبردنی قەیران
ئەگەر بخوازین ستایلی مام جەلال بە شێوەیەکی شیکاری پێناسە بکەین، دەتوانین بڵێین چوار قۆناغی سەرەکی هەبوو:

یەکەم: گوێگرتن
پێش هەر بڕیارێک، بە وردی گوێی لە هەموو لایەنەکان دەگرت.

دووەم: تێگەیشتن
هەوڵی دەدا هۆکارە بنەڕەتییەکانی قەیران بدۆزێتەوە، نە تەنها دیاریکردنی کێشەی سەطحی.

سێیەم: نزیککردنەوە
کار دەکرد بۆ نزیککردنەوەی بۆچوونەکان، نە سەپاندنی یەک بۆچوون.

چوارەم: چارەسەر
چارەسەرێکی واقیعی و درێژخایەن دۆزینەوە، نە چارەسەری کاتی.

٥. کاریگەرییەکانی ئەم ستایلە
هونەری بەڕێوەبردنی قەیران لە لایەن مام جەلالەوە کاریگەریی زۆری هەبوو، لەوانە:

* پاراستنی یەکگرتوویی ناوخۆیی لە کاتە قورسەکاندا
* بەهێزکردنی پەیوەندییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان
* گۆڕینی کوردستان لە ناوچەیەکی تەمەنی جەنگ بۆ شوێنێکی گفتوگۆ

٦. ڕەخنە و سنوورەکان
هەرچەندە ئەم ستایلە سەرکەوتوو بوو، بەڵام بێ کێشە نەبوو:

* هەندێک جار سازشەکان بە «پاشەکشە» دەبینرا
* پڕۆسەی گفتوگۆ درێژ دەبوو و بڕیارەکان دواکەوتن
* پەیوەندییە تایبەتییەکان هەندێک جار زیاتر لە سیستەم بەهێز دەبوون

بەڵام لە کۆتاییدا، ئەم سنوورانە نەیان توانی وێنەی گشتیی سەرکەوتنی ئەو بگۆڕن.

مام جەلال نموونەیەکی دەگمەن بوو لە سیاسەتدا؛ پیاوێک کە تێگەیشتنی قووڵی لە مرۆڤ و سیاسەت هەبوو. هونەری بەڕێوەبردنی قەیران لە لایەن ئەوەوە نە تەنها فێرکارییەک بوو، بەڵکو فەلسەفەیەکی ژیان بوو.

ئەگەر ئەمڕۆیش سیاسەتوانان بتوانن لە ئەم مۆدێلە فێرببن، لەوانەیە بتوانن قەیرانەکان بکەنە دەرفەت، نەك ئەوەی ببنە سەرچاوەی تێکچوون.

مام جەلال: ئەندازیاری هاوسەنگی و مامۆستای بەڕێوەبردنی تەنگژەکان
کاتێک باس لە مێژووی هاوچەرخی عێراق و کوردستان دەکەین، ناوی مام جەلال تەنها وەک سەرکردەیەکی سیاسی نایەتە پێش چاو، بەڵکو وەک دەستەواژەیەک بۆ "چارەسەر" و "کۆکەرەوەی دژەکان" دەردەکەوێت. مام جەلال تەنها سیاسەتمەدار نەبوو، بەڵکو داڕێژەری جۆرە هونەرێکی بەڕێوەبردن بوو کە لە زانستە سیاسییەکاندا بە "بەڕێوەبردنی تەنگژەکان" دەناسرێت.
١. فەلسەفەی چەپکە گوڵەکە: ستراتیژیی کۆکەرەوە
گرنگترین خاڵ لە هونەری بەڕێوەبردنی مام جەلالدا، باوەڕبوونی بوو بە فەرهەنگی پێکەوەژیان. ئەو کاتێک چەمکی "چەپکە گوڵەکەی" داهێنا، تەنها دروشمێکی جوان نەبوو، بەڵکو نەخشەڕێگەیەک بوو بۆ ڕێگریکردن لە تەقینەوەی کۆمەڵگەی عێراقی.
* شیکاری: مام جەلال دەیزانی کە لە کاتی قەیراندا، پەراوێزخستنی هەر لایەنێک دەبێتە هۆی قووڵتربوونەوەی کێشەکە. بۆیە ئەو هەمیشە کورسییەکی بەتاڵی بۆ نەیارەکانی دەهێشتەوە تا کاتێک بگەڕێنەوە، ڕێگەی ئاشتییان لێ نەگیرابێت.
٢. نەرمی وەک هێز 
لە زانستی سیاسەتدا، چەقەبەستوویی دەبێتە هۆی شکان. مام جەلال خاوەنی جۆرە نەرمییەک بوو کە لە کاتی هەرە قورسترین قەیرانەکاندا، دەیتوانی بژاردەی نوێ بخولقێنێت.
* دیپلۆماسییەتی خەندە: مام جەلال بە نوکتە و خەندەکانی، گەورەترین گرژیی نێوان لایەنە شیعە، سوننە و کوردەکانی دەڕەواندەوە. ئەو دەیزانی کەی "توند" بێت و کەی "نەرم" بێت، ئەمەش نهێنی سەرکەوتنی بوو لە پاراستنی عێراق لە شەڕی ناوخۆیی مەزهەبی لە ساڵانی ٢٠٠٦-٢٠٠٧.
٣. خوێندنەوەی پێشوەختە بۆ ڕووداوەکان
یەکێک لە بنەماکانی بەڕێوەبردنی قەیران، پێشبینیکردنی ڕووداوەکانە پێش ڕوودانیان. مام جەلال وەک خوێنەرێکی وردی مێژوو، هەمیشە چەند هەنگاوێک لە پێش ڕکابەرەکانییەوە بوو.
* ئەو پەیوەندییەکی هاوسەنگی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و زلهێزەکاندا دروست کردبوو. لە کاتی قەیرانی نێوان تاران و واشنتۆن، یان تاران و ریاز، مام جەلال وەک "پردێکی متمانە" دەردەکەوت. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە ئەو قەیرانی تەنها لە چوارچێوەی ناوخۆدا نەدەبینی، بەڵکو وەک هاوکێشەیەکی نێودەوڵەتی مامەڵەی لەگەڵ دەکرد.
٤. پاراستنی شکۆی نەتەوەیی و نیشتمانی
لە هەموو قۆناغەکانی ژیانیدا، چ وەک پێشمەرگە، چ وەک پارێزەر، و چ وەک سەرۆک کۆمار، مام جەلال هونەری ئەوەی هەبوو کە لەناو قەیرانەکاندا بەرژەوەندییە باڵاکان نەکاتە قوربانی بەرژەوەندییە کاتییەکان.
* ئەو لە بەغدا پارێزەری مافە ڕەواکانی گەلی کورد بوو، بەڵام لە هەمان کاتدا وەک "سەمامی ئەمان"  بۆ یەکپارچەیی عێراق دەبینرا. ئەم هاوسەنگییە قورسترین جۆری بەڕێوەبردنی سیاسییە کە تەنها لە مام جەلالدا کۆببووەوە.

میراتی مام بۆ نەوەکانی داهاتوو
مام جەلال فێری کردین کە:
1.    دیالۆگ تەنها ئامراز نییە، بەڵکو دەبێت ببێتە ئامانج.
2.لە سیاسەتدا دۆستی هەمیشەیی و دوژمنی هەمیشەیی نییە، بەڵکو بەرژەوەندی خەڵک هەیە.
3.سەرکردەی ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە لە کاتی لێزمەی باران و زریاندا، چەترێک بێت بۆ هەمووان، نەک تەنها بۆ پارت و لایەنگرانی خۆی.
ئەمڕۆ کە ناوچەکە و کوردستان لەناو قەیرانی جۆراوجۆردان، زیاتر لە هەر کاتێک پێویستمان بەو دیدگا و فەلسەفەیەیە کە مام جەلال پەیڕەوی دەکرد. ئەو بە جەستە لە نێوانماندا نەماوە، بەڵکو وەک قوتابخانەیەکی سیاسی و وەک هێمایەک بۆ حیکمەت، هەمیشە ڕێنیشاندەری هەموو ئەو کەسانە دەبێت کە دەیانەوێت لە زەریای قەیرانەکاندا، کەشتیی نیشتمان بگەیەننە کەناری ئارامی.

"سەرکردە ئەو کەسەیە کە لە تاریکترین شەودا، مۆمێک دادەگیرسێنێت نەک تەنها نەفرەت لە تاریکی بکات."
ئەمە بوو مام جەلال.