مام جەلال لە سەنگەری پیتەوە بۆ لوتکەی دەسەڵات نیو سەدە خەبات لەپێناو وشەی ئازاد

پێنووسێک لە خزمەت نەتەوەدا لە مێژووی گەلاندا زۆرن ئەو سەرکردانەی کە مێژوویان بە شمشێر و باروود نووسیوەتەوە، بەڵام کەم دەستکەوتە سەرکردەیەک هەبێت هاوشێوەی مام جەلال تاڵەبانی کە مێژووی نەتەوەکەی بە تێکەڵەیەک لە پێنووس و بەرگری نەخشاندبێت مام جەلال تەنها سیاسییەک نەبوو کە پشتیوانی ڕۆژنامەگەری بکات، بەڵکو ئەو خۆی ڕۆژنامەنووسێکی پیشەگەر بوو کە لە ناو جەرگەی ڕووداوەکاندا گەورە ببوو ئەو بڕوایەکی تەواوی بەو هاوکێشەیە هەبوو کە دەڵێت (کۆمەڵگەی بێ ڕۆژنامە کۆمەڵگەیەکی نابیست و نابینایە) هەر بۆیە ڕۆڵی ئەو لە مێژووی ڕۆژنامەگەریی کوردیدا ڕۆڵێکی دامەزرێنەرانە و پەرەپێدەرانە بوو کە تا ئێستاش کاریگەرییەکانی بە ڕوونی دیارن.
قۆناغی دروستبوون گەنجێک لە نێوان یاسا و ڕۆژنامەگەریدا مام جەلال هەر لە تەمەنی لاوێتییەوە کاتێک لە کۆلێژی یاسا لە بەغدا دەیخوێند هەستی بەوە کردبوو کە کورد پێویستی بە زمانحاڵ هەیە ئەو دەیزانی کە زوڵمی سەر کورد تەنها بە چەک لانابرێت بەڵکو پێویستە جیهان بزانێت چی لەم نەتەوەیە دەگوزەرێت کارکردنی ئەو لە گۆڤاری ڕێگای کورد و دواتر وەک سەرنووسەری ڕۆژنامەی خەبات ، سەرەتایەک بوو بۆ دەرکەوتنی ستایلێکی نوێ لە نووسینی سیاسی مام جەلال لەو سەردەمەدا بە زمانێکی زانستی و یاسایی مافە نەتەوەییەکانی کوردی دادەڕشت ئەمەش وای کردبوو کە وتارەکانی ببنە سەرچاوەی ئیلهام بۆ ڕووناکبیرانی ئەو سەردەمە ئەو لەو قۆناغەدا فێربوو چۆن وشە بکاتە ئامرازێک بۆ یەکخستنی ڕیزەکانی گەل.
ڕۆژنامەگەریی شۆڕشگێڕی کاتێک شاخ دەبێتە چاپخانەدوای نسکۆی ساڵی ١٩٧٥ و لە کاتی دامەزراندنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان مام جەلال وەرچەرخانێکی گەورەی لە میدیای شۆڕشگێڕیدا دروست کرد لەو سەردەمەدا کە شۆڕش لە ژێر فشاری توندی نێودەوڵەتی و ئیقلیمیدا بوو ئەو پێداگری دەکرد کە دەبێت ڕادیۆ و بڵاوکراوەکان لە پێشەوەی مەفرەزەکان بن ئەو خۆی سەرپەرشتی دەرچوونی گۆڤاری شەریار و دواتر(ڕێبازی نوێ) ی دەکرد. یەکێک لە کارە هەرە سەرنجڕاکێشەکانی مام جەلال لە شاخ نووسینی وتار بوو بە ناوی خوازراوەوە ئەو نەیدەویست تەنها وەک سکرتێری حزب بناسرێت بەڵکو دەیویست وەک "ڕۆژنامەنووسێکی چاودێر" ڕەخنە بگرێت و پێشنیار بدات ئەو بڕوای وابوو کە شۆڕشێک نەتوانێت گۆڤار و ڕۆژنامەی هەبێت، ناتوانێت گوتارێکی سیاسیی هەبێت ڕۆژنامەگەریی شاخ لە سەردەمی ئەوداتەنها هەواڵی چالاکییەکان نەبوو بەڵکو ناوەندێکی فیکری بوو بۆ گفتوگۆکردن لەسەر دیموکراسی مافی مرۆڤ و چارەی خۆنووسین.
(کوردستانی نوێ) و چەسپاندنی دەسەڵاتی چوارەمساڵی ١٩٩٢، خاڵێکی وەرچەرخان بوو لە مێژووی ڕۆژنامەگەریی کوردیدا مام جەلال بە دامەزراندنی ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ وەک یەکەمین ڕۆژنامەی ڕۆژانەی کوردی سەلماندی کە کورد دەتوانێت خاوەنی دامەزراوەی میدیایی بێت ئەو کاتێک سەروتاری یەکەمین ژمارەی نووسی، پەیامێکی ڕوونی بۆ هەمووان نارد ئەم ڕۆژنامەیە دەبێت ببێتە سەکۆی ئازادی مام جەلال هەمیشە سەردانی نووسینگەی ڕۆژنامەکەی دەکرد لەگەڵ ڕۆژنامەنووسە گەنجەکان دادەنیشت و گوێی لێ دەگرتن ئەو نەیدەویست میدیا تەنها پیاهەڵدان بێت بۆ دەسەڵات بەڵکو دەیویست میدیا بێتە ئاوێنەیەک کە ڕاستییەکان نیشانی حکومەت بدات ئەم دیدگایە بوو وای کرد کە سلێمانی و ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی ئەو ببێتە مەڵبەندی گەشەکردنی سەدان قەڵەمی ئازاد و دەرچوونی دەیان گۆڤار و ڕۆژنامەی ئەهلی و سەربەخۆ
مام جەلال و پاراستنی ڕۆژنامەنووسان لە لوتکەی دەسەڵاتداکاتێک مام جەلال وەک یەکەمین کورد بوو بە سەرۆک کۆماری عێراق، پێگەی ڕۆژنامەگەری گواستنەوە بۆ ئاستێکی باڵاتر ئەو لە بەغدا بووە داینەمۆی پاراستنی ئازادییەکانی میدیا لە سەردەمی ئەودا عێراق و کوردستان بوونە شوێنی کۆبوونەوەی میدیاکارانی جیهان مام جەلال بەو پەڕی سنگفراوانییەوە وەڵامی توندترین ڕەخنەکانی دەدایەوە.
دیارترین هەڵوێستی مێژوویی ئەو، ڕێگریکردن بوو لە زیندانیکردنی ڕۆژنامەنووسان. ئەو هەمیشە دەیگوت"من واژۆ لەسەر سێدارەی هیچ کەسێک ناکەم، بەتایبەت ئەوانەی خاوەن قەڵەمن ئەو بووە چەتری پاراستنی ئەو ڕۆژنامەنووسانەی کە لە لایەن لایەنە توندڕەوەکانەوە هەڕەشەیان لێ دەکرا بڕوای ئەو بە ئازادیی بێ سنوور وای کرد کە ڕۆژنامەنووسان هەست بە ئاسایش بکەن ئەو دەیزانی کە هێزی وڵات لە سوپاکەیدا نییە بەڵکو لەو ئازادییەدایە کە بە ڕۆژنامەنووسانی دەدات.
ستایلی نووسین و زمانی پاراوی مام جەلال  مام جەلال تەنها خاوەن بڕیار نەبوو بەڵکو خاوەن ستایل بوو. وتارەکانی ئەو تایبەتمەندییەکی تاقانەیان هەبوو:
هەمەلایەنی وتارەکانی تەنها سیاسی نەبوون بەڵکو ڕەهەندی ئەدەبی مێژوویی و کۆمەڵایەتییان هەبوو.
بەکارهێنانی کەرەستەی کولتووری ئەو شارەزاییەکی قووڵی لە شیعری کوردی عەرەبی و فارسی هەبوو بۆیە نووسینەکانی هەمیشە بە پارچە شیعر یان پەندی پێشینان دەڕازانەوە.
تەنزی سیاسی مام جەلال هونەری گاڵتەجاڕی سیاسی (Political Satire)ی بەکاردەهێنا بۆ وەڵامدانەوەی نەیارەکانی کە ئەمەش کاریگەرییەکی زۆر زیاتری هەبوو لە چاو جنێو یان هێرشی ڕاستەوخۆ.
ڕاستگۆیی لە گێڕانەوەدا ئەو کاتێک باسی مێژووی دەکرد بە ڕاستگۆیی باسی هەڵەکانی خۆشی دەکرد، ئەمەش سیفەتێکی دەگمەنی ڕۆژنامەنووسە مەزنەکانە.
میراتی مام جەلال بۆ نەوەکانی داهاتوو ئەگەر ئەمڕۆ سەیری نەخشەی میدیای کوردی بکەین جێ پەنجەی مام جەلال لە هەموو شوێنێک دەبینین. ئەو دامەزراوە میدیاییانەی ئەو بەردی بناغەی بۆ دانان، ئێستا بوونە قوتابخانەی گەورە. مام جەلال فێری کردین کە:
• ڕۆژنامەنووس نابێت لە دەسەڵات بترسێت.
• ڕاستی، چەند تاڵیش بێت، دەبێت بگاتە خەڵک.
• میدیا پردێکە بۆ ئاشتی، نەک ئامرازێک بۆ هەڵگیرساندنی شەڕی ناوخۆ.
مام جەلال بەو باوەڕەوە ژیا کە "ڕۆژنامەگەری، ویژدانی زیندووی نەتەوەیە" ئەو لە دوا ڕۆژەکانی ژیانیشیدا هەر کاتێک ڕۆژنامەیەکی دەبینی بە وردی دەیخوێندەوە و تێبینییەکانی بۆ نووسەران دەنارد ئەو سەلماندی کە سەرۆکایەتی کاتییە، بەڵام "وشە" نامرێت.
 
ماڵاوایی ڕۆژنامەنووسە سەرۆکەکە
لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین مام جەلال تاڵەبانی، تەنها ناوێک نییە لە مێژووی سیاسی کورددا، بەڵکو ناسنامەی ڕۆژنامەگەریی مۆدێرنی کوردییە. ئەو بە جێهێشتنی هەزاران وتار، سەدان چاوپێکەوتنی جیهانی و دامەزراندنی دەیان دەزگای میدیایی، میراتێکی بۆ جێهێشتین کە نابێت هەرگیز فەرامۆش بکرێت. ئەو پێی گوتین کە بۆ ئەوەی ببیە سەرکردەیەکی مەزن، دەبێت سەرەتا بزانی چۆن بە ڕاستگۆیی بنووسیت و چۆن گوێ لە دەنگی ڕەخنە بگریت.
ڕۆحی ڕەوانشاد مام جەلال هەمیشە لە ناو دێڕی ڕۆژنامەکان و لە لەرەلەری دەنگی ڕادیۆکاندا دەمێنێتەوە، چونکە ئەو تەنها بۆ مێژوو نەژیا، بەڵکو مێژووی بۆ نەوەکانی دوای خۆی بە پیت و وشە نەخشاند. سڵاو لەو پێنووسەی کە هەرگیز لە ئاستی نادادی نەلەرزی و هەمیشە پارێزەری شکۆی ڕۆژنامەنووسان بوو.