مام جەلال؛ لە نێوان خەبات و دۆزی دیموکراسی

لە مێژووی هاوچەرخی کوردستاندا، هەندێک کەسایەتی هەن کە ناویان تەنها بە سیاسەت نەنووسراوە، بەڵکو بە مێژوو، بە خەبات، بە ئازار و بە هیوای گەلێک نووسراوە. یەکێک لەوانە مام جەلالە؛ ئەو پیاوەی کە لە نێوان شاخەکان و میزەکانی گفتوگۆدا، هەم خەباتکار بوو و هەم دامەزرێنەری زمانێکی نوێ بۆ دیموکراسی و هاوبەشبوون.
کەم نین ئەو سەرکردانەی کە لە مەیدانی جەنگدا قارەمان بوون، بەڵام زۆر کەمن ئەو سەرکردانەی کە توانیویانە لە دوای سەرکەوتنی سەربازی، ببنە پارێزەری دیموکراسی و پێکەوەژیان. (جەلال تاڵەبانی) یەکێکە لەو دەگمەنە سیاسییانەی کە تەمەنی خۆی لە نێوان دوو بەرەی تەواو جیاوازدا بەخشی، بەرەی خەباتی چەکداری بۆ ڕزگاری و بەرەی خەباتی مەدەنی بۆ دیموکراسی.
مام جەلال تەنها سەرکردەیەکی سیاسی نەبوو، بەڵکو خوێندنگایەکی تەواوی بیرکردنەوە بوو. لە کاتێکدا زۆربەی ناوچەکە بە زمانی چەک و توندوتیژی قسەیان دەکرد، ئەو هەوڵی دا زمانێکی تر بناسێنێت؛ زمانی گفتوگۆ، لێکتێگەیشتن و ڕێککەوتن. هەر بۆیە ناوی مام جەلال بە هەموو ئەو قۆناغانەوە گرێدراوە کە تێیدا کوردستان لە نێوان شەڕ و ئاشتی، لە نێوان داگیرکاری و ئازادی، و لە نێوان دیکتاتۆری و دیموکراسیدا هەڵسووکەوتی کردووە.
لە تەمەنی گەنجیدا، مام جەلال بە خەباتی نەتەوەیی دەستی پێکرد. ئەو کاتەی زۆر کەس هێشتا بڕوایان بە توانای گەلێکی بێدەوڵەت نەبوو، ئەو بڕوای بەوە هەبوو کە کورد دەتوانێت ببێتە خاوەنی دەنگ و بڕیار. بەڵام تایبەتمەندیی مام جەلال لەوەدا بوو کە خەباتی نەتەوەیی بە تەنها بە چەک ناساندن نەکرد؛ ئەو پێیوابوو گەلێک کە دیموکراسی نەناسێت، تەنانەت ئەگەر دەوڵەتیشی هەبێت، ناتوانێت سەربەخۆیی ڕاستەقینە بەدەستبهێنێت.
ئەوە بوو مام جەلال هەمیشە گرنگی بە فرەدەنگی، ئازادی ڕادەربڕین و مافی جیاوازەکان دەدا. لە زۆر قۆناغدا، کاتێک دەکرا بە ئاسانی بە زمانی توند قسە بکات، ڕێگای ئارام و سیاسیی هەڵدەبژارد. ئەمە نەك لەبەر لاوازی، بەڵکو لەبەر قووڵیی تێگەیشتنی بوو بۆ ئەوەی کە ناوچەکە بە شەڕ تێر بووە، بەڵام بە دیموکراسی هێشتا تێر نەبووە.
یەکێک لە گەورەترین تایبەتمەندییەکانی مام جەلال ئەوە بوو کە توانای گوێگرتنی هەبوو. زۆر سەرکردە هەن قسە دەکەن، بەڵام کەم سەرکردە هەن گوێ دەگرن. مام جەلال لەو کەسانە بوو کە لە کاتی قەیراندا، پێش ئەوەی وەڵام بداتەوە، هەوڵی تێگەیشتنی دەدا. هەر بۆیەش توانیی لە نێوان هێز و لایەنە جیاوازەکاندا پردی لێکتێگەیشتن دروست بکات؛ چ لە ناو کوردستان، چ لە عێراق، و چ لە ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتی.
کاتێک بوو بە سەرۆکی عێراق، زۆر کەس ئەو پۆستەیان وەک بردنەوەی تاکە کەسێک بینی، بەڵام ڕاستییەکەی ئەوە بوو کە ئەو ڕووداوە بردنەوەی بیرۆکەیەک بوو؛ بیرۆکەی ئەوەی کە کورد دەتوانێت بەشێکی کاریگەر بێت لە دروستکردنی عێراقێکی نوێ. مام جەلال لە بەغدا هەوڵی دا وێنەیەکی جیاواز بۆ کورد پێشکەش بکات؛ وێنەی گفتوگۆ، ژیری سیاسی و هاوسەنگی.
ئەو پیاوەی لە شاخەکانی کوردستان خەباتی کردبوو، دوای ساڵانێک لە کۆشکی سەرۆکایەتی عێراقدا هەر هەمان زمانی ئاشتی و دیموکراسی بەکارهێنا. ئەمە سەرکەوتنێکی ئاسایی نەبوو؛ چونکە زۆر کەس دەتوانن شۆڕشگێڕ بن، بەڵام کەم کەس دەتوانن لە دوای سەرکەوتنیش هەر بە دڵی گەل بمێننەوە.
مام جەلال لە سیاسییەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، نموونەیەک بوو بۆ ئەوەی چۆن دەتوانرێت هاوکات هەم پیاوی خەبات بیت و هەم پیاوی دیموکراسی. ئەو هیچ کات دیموکراسی وەک وشەیەکی جوان بۆ وتارە سیاسییەکان بەکارنەهێنا، بەڵکو وەک ڕێگایەک بۆ پاراستنی یەکگرتوویی کۆمەڵگا و چارەسەری ململانێکان دەیبینی.
لە کاتێکدا زۆر هێز لە ناوچەکەدا دیموکراسییان بە مەترسی دەزانی، مام جەلال پێیوابوو ئازادیی مرۆڤ و مافی جیاوازبوون بنەمای هەر سەقامگیرییەکە. بۆیە زۆرجار لە وتار و دانیشتنەکانیدا جەختی لەسەر ئەوە دەکردەوە کە هیچ گەلێک بە تەنها بە هێزی سەربازی ناتوانێت ئاییندەی خۆی بپارێزێت، ئەگەر دامەزراوەی دیموکراتی و یاسایی بەهێز نەبن.
بەڵام گرنگترین میراتی مام جەلال، تەنها پۆست و دەسەڵات نەبوو؛ میراتەکەی بریتی بوو لە شێوازی بیرکردنەوە. ئەو فێری زۆر کەسی کرد کە سیاسەت تەنها مەیدانێکی بردنەوە و دۆڕان نییە، بەڵکو هونەری پاراستنی هاوسەنگی و بەڕێوەبردنی جیاوازییەکانە.
ئەمڕۆش، کاتێک ناوچەکە جارێکی تر ڕووبەڕووی قەیران و ئاڵۆزی دەبێتەوە، ناوی مام جەلال وەک یادەوەرییەک دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی بڵێت: گەلان دەتوانن بجەنگن، بەڵام لە کۆتاییدا ئەوەی دەمێنێتەوە بریتییە لە توانای گفتوگۆکردن و دروستکردنی هاوبەشی.
مام جەلال پیاوی ئەو قۆناغە بوو کە تێیدا خەبات تەنها مانای شەڕ نەبوو، بەڵکو مانای پاراستنی مافی مرۆڤ، داکۆکیکردن لە ئازادی و دامەزراندنی دیموکراسیش بوو. هەر بۆیە ناوی ئەو تەنها لە مێژووی کوردستاندا ناوێکی سیاسی نییە، بەڵکو هێمای قۆناغێکە کە تێیدا کورد هەوڵی دا لە نێوان خەبات و دیموکراسیدا ڕێگایەکی هاوسەنگ
مام جەلال ئەندازیاری هاوسەنگی لە نێوان چەک و سندوقی دەنگدان
بۆ مام جەلال، خەبات تەنها هەڵگرتنی چەک نەبوو، بەڵکو ئامرازێک بوو بۆ گەیشتن بە ناسنامە. ئەو لە سەردەمێکدا دەستی پێکرد کە کورد لە ژێر گوشارێکی توندی شۆڤێنیزمدا بوو. لە شاخ، ئەو نەک هەر فەرماندەیەک، بەڵکو دیپلۆماتکارێکی لێهاتوو بوو. "خەبات" لای ئەو لە پێناو سڕینەوەی بەرامبەر نەبوو، بەڵکو بۆ ناچارکردنی بەرامبەر بوو کە دان بە بوونی "ئەوی تر"دا بنێت. ئەم تێڕوانینە وایکرد کە تەنانەت لە ئەوپەڕی شەڕیشدا، دەرگای گفتوگۆی دانەخات.
کاتێک باس لە دۆزی دیموکراسی دەکرێت، مام جەلال وەک "سۆسیال دیموکراتێک" دەردەکەوێت کە بڕوای تەواوی بە فرەیی هەبوو. ئەو دەیزانی کە کۆمەڵگەی کوردی و عێراقی بەبێ دیموکراسی بەرەو لێکترازان دەچن.
لە ئاستی ناوخۆدا ڕێگەی خۆشکرد بۆ دروستبوونی ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و ئازادیی چاپەمەنی. دروشمی "سەروەریی یاسا" و "مافی مرۆڤ" لای ئەو، بەشێک بوون لەو ژینگەیەی کە دەبێت کوردی تێدا گەورە بێت.
لە ئاستی عێراقدا وەک یەکەم سەرۆک کۆماری کورد، بووە "چەترێک" بۆ هەموو پێکهاتەکان. ئەو سەلماندی کە دیموکراسی تەنها دەسەڵاتی زۆرینە نییە، بەڵکو پاراستنی مافی کەمینەکانە.
گرنگترین خاڵی شیکاری لە ژیانی مام جەلالدا، توانای ئەو بوو لە کۆکردنەوەی دژەکان. ئەو توانی خەباتی نەتەوەیی (کوردایەتی) لەگەڵ بنەماکانی دیموکراسیی جیهانی گرێ بدات. لەو کاتەی ناوچەکە لەناو جەنگی تائیفیدا دەکوڵا، ئەو لە بەغدا خەریکی داڕشتنی دەستوورێک بوو کە مافی هەمووان بپارێزێت. ئەمە ئەو شوێنەیە کە "خەبات" دەگاتە ئەنجامە ڕاستەقینەکەی خۆی؛ واتە گۆڕینی فیشەک بۆ دەستوور و گۆڕینی سەنگەر بۆ پەرلەمان.
ئەگەر بمانەوێت خوێندنەوەیەکی ورد بۆ دۆزی دیموکراسی بکەین، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ فەلسەفەی "چەپکە گوڵەکەی" مام جەلال. ئەو پێی وابوو کە جوانیی دیموکراسی لە جیاوازییەکاندایە. پاراستنی ئەم هاوسەنگییە لە نێوان داواکارییە نەتەوەییەکان و پابەندبوون بە بنەما دیموکراسییەکان، گەورەترین وانەیە کە نەک هەر کورد، بەڵکو تەواوی ناوچەکە پێویستیان پێیەتی.
مام جەلال تەنها سەرکردەیەکی سیاسی نەبوو، بەڵکو بیرمەندێکی ستراتیژی بوو کە تێگەیشت خەبات بەبێ دیموکراسی دەبێتە دیکتاتۆریەت، و دیموکراسی بەبێ خەبات و قوربانی نابێتە واقیع. ئەو توانی مێژوویەکی پڕ لە خوێن و ململانێ بگۆڕێت بۆ مێژوویەکی پڕ لە ئومێد بۆ پێکەوەژیان.
دیموکراسی بۆ کورد وەک هەوا وایە، بەبێ ئەو ناتوانین بژین.