مام جەلال، لە چەند وێستگەیەكــــــــــــــــی سیاسیی شۆڕشی نوێدا

مام جەلال و پرسی هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوێ، ماوەی مێژوویی نێوان ساڵانی (1975-1991)

 لە مێژووی هاوچەرخی باشووری كوردستاندا، یەكێكە لەو قۆناغە مێژووییە هەستیارانەی، كە چەندین رووداوی مێژوویی و سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی گرنگی تێدا روویداوە و بە دوای خۆیاندا كاریگەریی گەورەیان جێهێشتووە. دەستپێكی ئەو ماوە مێژووییە پەیوەستە بە رێكەوتننامەی جەزائیر و هەرەسهێنانی شۆڕشی چەكداریی كوردەوە لە باشووری كوردستان (1975)، تا دەگاتە كۆتایی ئەو ماوە مێژووییە، كە دانوستانەكانی نێوان بەرەی كوردستانی و حكومەتی عیراقە لەژێر دەسەڵاتی حزبی بەعسدا (1991)، لەبەرئەوەی هەر دوو رووداوەكە و هەر دوو دیرۆكەكە رووداوی یەكلاكەرەوەن لەنێوان قۆناغ و ماوە مێژووییەكانی پێش و دوای خۆیاندا و كاریگەریی هەمەلایەنەشیان لەدوای خۆیان جێهێشتووە. لەو ماوە مێژووییەدا یەكێك لەو كەسایەتییە سیاسییانەی رۆڵی راستەوخۆ و گرنگ و یەكلاكەرەوەی لە رووداوە مێژوویی و سیاسی و چەكداریی و دیپلۆماسییەكاندا گێڕاوە، مام جەلالە، چونكە راستەوخۆ لەناو رووداوەكاندا بووە و بكەرێكی سەرەكی بووە لە ئاراستەكردن و دروستكردنیاندا.

رێكەوتننامەی جەزائیر و هەرەسهێنانی  شۆڕشی ئەیلوول

لە ئەنجامی رێكەوتنی عیراق و ئێران لە پەراوێزی كۆبوونەوەكانی رێكخراوی ئۆپیك لە وڵاتی جەزائیر بە نێوەندگیری (هەواری بومیدین)ی سەرۆكی ئەو وڵاتە لە رۆژی (6/3/1975) رێكەوتننامەی جەزائیر لەنێوان عیراق و ئێراندا واژوو كرا.(1) 

ئەمەش بووە هۆی ئەوەی (محەمەد رەزا شا)ی ئێران هەموو هاوكاری و كۆمەكێك لە شۆڕشی چەكداریی كورد ببڕێت. پاش زنجیرەیەك كۆبوونەوەی سەركردایەتی پارتی دیموكراتی كوردستان، سەرەڕای بوونی بۆچوونی جیاواز بۆ درێژەدان و بەردەوامیدان بەخەباتی چەكداریی، بەڵام بڕیاری راوەستاندنی خەباتی چەكداریی درا، بەمەش نائومێدییەكی گەورە باڵی بەسەر هێزی پێشمەرگە و خەڵكی كوردستاندا كێشا و شۆڕش هەرەسی هێنا.(2)
 لەسەرەتای هەرەسهێنانی شۆڕشەوە قسە‌ و باس‌ و گفتوگۆیەكی زۆر بۆ دامەزراندنی رێكخراوێكی سیاسی نوێ هەبوو، بەڵام لەسەر ناوەكەی رێكنەكەوتبوون، تەنیا دوای گرێدانی زنجیرەیەك كۆبوونەوەی سیاسی ‌و شیكاری ‌و نووسینەوەی رەشنووسی یەكەم لەوكاتەدا نەبێت، واتە لە رۆژی (7/4/1975) تا (22/5/1975). بۆیە لە رۆژی (22/5/1975) لە قاوەخانەی تولەیتولە (گلیگله‌) لە ناوەڕاستی دیمەشق بە سەرۆكایەتی مام جەلال ‌و بە ئامادەبوونی فوئاد مەعسوم ‌و عەبدورەزاق عەلی ‌و عادل موراد، یەكەم كۆبوونەوە گرێدرا ‌و دوای گفتوگۆ ‌و بیروڕا گۆڕینەوە بڕیار درا رێكخستنە نوێیەكە ناوبنرێت (یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان) ‌و واش دانرا رێكخستنێكی نیشتمانیی جەماوەریی فراوان بێت، بەشێوەیەك رۆشنبیران ‌و جووتیاران ‌و نەتەوەییەكانی كوردستان ‌و ماركسی‌ و كرێكاران‌ و بۆرژوایانی كوردستان، هەموویان لەخۆ بگرێت.(3)

ئەگەر سەیری یەكەم بەیاننامەی دامەزراندنی (ی.ن.ك) بكەین، ئاماژە بەوە كراوە، كە لەپێناوی دەستپێكردنەوەی خەباتی چەكداریی‌ و هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشدا دامەزراوە،(4) كە دواتر خەباتی چەكداریی و شۆڕشەكە چەمكی (شۆڕشی نوێ)ی بەسەردا دابڕا. بۆ ئەم مەبەستە مام جەلال پەیوەندیی لەگەڵ (شاسوار جەلال- ئارام) لە كۆمەڵە‌ی ماركسی-لینینی كوردستان و (عومەر مستەفا ‌و عەلی عەسكەری‌ و د.خالید سەعید) لە بزوتنەوە‌ی سۆسیالستی كوردستان و چەند كەسێكیتر كرد ‌و بە نامە ئاڵوگۆڕی بیر‌وڕای لەگەڵدا كردن.(5) 

هەرچەندە لەسەرەتای دەستپێكردنەوە‌ و هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشەوە دەستەی دامەزرێنەری یەكێتی بنەمایەكی كردارییان بۆ پێكهێنانی خانەی سیاسی دانا، نەك چەكداریی، بەڵام زیادبوونی توند‌وتیژی ئیتنی لەلایەن حكومەتی بەعسەوە دژی میللەتی كورد، كارەكەی وا لێكرد بۆ رووبەڕووبوونەوەی سەربازیی و چەكداریی سەربكێشێت لەسەر شێوەی پارتیزانیی.(6) 

دواجار لە زنجیرەیەك كۆبوونەوەدا لە رۆژانی(23-24/5/1976) لە دیمەشق، كە (عەلی سنجاری ‌و مونزیر نەقشبەندی)یش تێیدا ئامادەبوون، مام جەلال پرۆژەیەكی بە ناوی نەخشەی (رزگاری)ەوە ئامادەكرد بوو، دوای زیادكردنی هەندێك بابەت بۆی، پرۆژەكە پەسەند دەكرێت ‌و هەر لەو كۆبوونەوەیەدا بڕیار دەدرێت یەكەمین دەستەی پێشمەرگە رەوانەی كوردستان بكرێتەوە ‌و نامە بۆ هەموو رێكخستنەكانی ناو وڵات بنێردرێت‌ و ئیتر دەست بە ناردنی مەفرەزەكان بۆ شاخ بكەن.(7) 

بە كردەوەش یەكەم مەفرەزەی چەكدار بەسەركردایەتی ئەندازیار (ئیبراهیم عەزۆ) لە رۆژی (1/6/1976) لە سنووری سوریاوە هاتە كوردستان بۆ هەڵگیرساندنەوەی شۆڕش و خەباتی چەكداریی.(8)

لە تەنیشتی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستانەوە لە هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوێدا بزوتنەوەی سۆسیالیستی كوردستانیش رۆڵی گەورەی تێدا گێڕاوە، بە جۆرێ لە رۆژی (8ی ئابی 1976) لەسەر داوای مام جەلال ‌و دەستەی دامەزرێنەری یەكێتی هەر یەكە لە (د.خالید سەعید، عەلی عەسكەری، عومەر دەبابە، سەید كاكە، سەعدی عەزیز، تاهیری عەلی والی) شوێنەكانی خۆیان بەنهێنی بەجێهێشت، بۆ دۆزینەوە ‌و رێكخستنەوە ‌و ئامادەكردنی دەستەی چەكدار بەرەو چیای قەندیل كەوتنەڕێ. لە رۆژی (14/8/1976)دا ژمارەیەك لەو پێشمەرگانە گەیشتنە گوندی (ئیندزی)ی قەندیل.(9) 

بەدرێژایی مانگەكانی حوزەیران تامانگی تشرینی دووەم (د.خالید سەعید ‌و كۆمەڵەی ماركسی- لینینی كوردستان) خەریكی رێكخستن ‌و ناردنی مەفرەزەكان بوون، دەیان مەفرەزە لە سەرانسەری كوردستاندا بڵاوبوونەوە.(10) 

كاتێكیش مەفرەزەكانی بزوتنەوە ‌و كۆمەڵە گەیشتنە قەندیل، پێشتر دەستەیەك چەكداری تری عەشیرەتی (بۆڵێ)ی لێبوو. ئەمانە لە ناوچەی حاجی ئۆمەران بوون، پێشتر لەلایەن حكومەتی بەعس مەترسی راگواستنیان كەوتبووە سەر (مەلا شێمحەمەدی حاجی ئۆمەرانی و ‌و حاجی شێخەی بەنزیری)یان رەوانەی رومادی كرد‌ و ئەوانیش لەوێ پەیوەندییان بە عومەر دەبابە-وە كردبوو، كە جارێك لە بەغدا ‌و جاری دووەمیش لە رومادی بوو. عومەر دەبابە رێنماییان دەكات بچنە قەندیل، تا ئەو دەچێتە لای مام جەلال لە دیمەشق ‌و دەگەڕێتەوە. بۆیە لەلایەن بەعسەوە تەنگەتاو دەكرێن ‌و ناچار دەبن لە رۆژی (24/5/1976) حاجی ئۆمەران بەجێبهێڵن‌ و (22) چەكدار ‌و بێچەكیان لە شاخی قەندیل گیرسانەوە.(11) 

سەبارەت بەچەمكی شۆڕشی نوێ، بۆچی ناونرا شۆڕشی نوێ؟

ئینسایكلۆپیدیای (یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان) بەمشێوەیە پێناسەی شۆڕشی نوێی كردووە و نووسراوە: ((دەستەواژەیەكە ناوەڕۆكەكەی ئاماژەیە بۆ دەستپێكردنەوەی خەباتی چەكداری لە ساڵی 1976 لەسەر دەستی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، بەپێی ناوەڕۆكی دەستەواژەكە، شۆڕش بەسەر (كۆن) و (نوێ)دا دابەشكراوە و شۆڕشی نوێ لە شۆڕشە كۆنەكە جیاكراوەتەوە. واتای رەخنەگرانەی دەستەواژەكە خۆی لەبەركارهێنانی ئاوەڵناوی (كۆن) و (نوێ)دا دەنوێنێ، بەپێی واتاكە شۆڕشی (كۆن) ئەركەكانی خۆی پێ جێبەجێنەكراوە و لەم سۆنگەیەوە شۆڕشێكی نوێ بۆ جێبەجێكردنی ئەركە جێبەجێنەكراوەكانی شۆڕشی پێشوو هەڵگیرساوە. ئەمەش بەو مانایە دێ، كە شۆڕشی نوێ هەمان ئامانجی شۆڕشی پێشووی هەیە، بەڵام لەهەمانكاتدا لەبواری سەركردایەتی و ستراتیژ و تاكتیك و پێكهاتەی ئایدیۆلۆژی و جیهانبینی و شێوەی بیركردنەوەدا جیاوازییەكی زۆری لەگەڵ شۆڕشی پێشوودا هەیە).(12) 

ئینسایكلۆپیدیاكە درێژەی پێدەدات و نووسراوە: (گوتاری راگەیاندنی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان زۆر جەختی كردۆتە سەر ئەوەی، كە دەستپێكردنەوەی خەباتی چەكداری لە ساڵی 1976 درێژەپێدانێكی میكانیكی شۆڕشی پێشوو نییە، بەتایبەتی كە پێكهاتەكانی ناو یەكێتی ویستوویانە ناوەڕۆكی كۆمەڵایەتی لە ناوەڕۆكی سیاسیی شۆڕش وەك پرۆسەیەكی گۆڕانی سیاسی، جیانەكرێتەوە. بەشێوەیەكی گشتی مانای زمانەوانیی (نوێ) لە دەستەواژەكەدا تەنیا پەیوەندیی بە كاتەوە نییە، بەڵكو مەسەلەی كاتی تێپەڕاندووە و خۆی لە قەرەی مەسەلەی پێكەوە گرێدانی پەرەسەندنی سیاسی و پەرەسەندنی كۆمەڵایەتی داوە. لەسەر ئاستی تاكتیكی و رووكەش، دەستەواژەكە جەخت دەكاتە سەر رەتكردنەوەی بڕیاری كۆتاییهێنان بە شۆڕش لە ساڵی 1975 و پێ لەسەر پاراستنی ناسنامە و بوونی كورد لە رێی شۆڕشەوە دەكاتەوە).(13)

لە تەنیشت ئەم زانیارییانە، هۆكاری دیكەی ناونانی شۆڕشەكە بە شۆڕشی نوێ دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی زۆربەی ئەو رێكخراو و پارتە سیاسییانەی دوای هەرەسهێنانی شۆڕشی ئەیلول دامەزران، هەڵگری بیری چەپ بوون و ئاراستەی راستڕەوی سیاسییان بە بەرپرسیاری سەرەكیی هەرەسهێنانی شۆڕش دەزانی، سەرباری ئەوەی لە گوتار و هزر و ئاراستەی سیاسییشدا لە ئاراستەی راستڕەوی پارتی دیموكراتی كوردستان جیاواز بوون، هەروەها ئەو رێكخراو و پارتە سیاسییانەی كە هەڵگری بیری چەپ بوون، دژی سیاسەتی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا و ئیسرائیل و جوڵانەوەی زایۆنیزمیش بوون، بەو پێیەی ئەمەریكایان بە بەرپرسیار دەزانی لەپشتكردنە كورد و هەرەسهێنانی شۆڕش، جگە لەوەی دژی سیاسەتی ئیسرائیل بوون بەرامبەر جوڵانەوەی رزگاریخوازی فەلەستین، كە لەو قۆناغەدا بەرەی رزگاریی فەلەستین رابەرایەتی دەكردن. بۆچوونی ئەو رێكخراو و پارتە سیاسییانە وابوو، كە زایۆنیزم و ئیسرائیل خەڵكی فەلەستین دەچەوسێننەوە، كە ئەوانیش نەتەوەیەكی بێ دەوڵەت و بێ مافن وەك كورد. هەربۆیە تێبینی زۆربەی بەیاننامە فەرمییەكانی ئەو رێكخراو و پارتە سیاسییە كوردییانەی باشووری كوردستان لەو ماوە مێژووییەدا بكەین، بە روونی هەڵوێستی سیاسییان دژی ئەمەریكا و ئیسرائیل و كۆڵۆنیالیزم تێیاندا دەربڕیوە، هەروەها بۆیە پێشی دەوترێت شۆڕشی نوێ، چونكە لە ئامانج ‌و پەیوەندییەكان ‌و رێباز ‌و لەشێوەی كار ‌و رابەرایەتیكردنیدا نوێ بوو.(14)

كات و كاراكتەری هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی نوێ

جیاوازیی زۆر هەیە لەسەر كاتی هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوێ ‌و لەسەرئەوەی كێ لە سەرەتاوە بۆ دەستپێكردنەوەی خەباتی چەكداری دەستپێشخەریی كردووە؟ بە جۆرێک زانیاریی جۆراوجۆر لە سەرچاوە مێژووییەكان باسكراوە و هەركەسە و هەر لایەنە هەوڵیداوە لە نووسینەوە و تۆماركردنی ئەو رووداوە مێژووییە هەستیارەدا بەشێوەیەك بینووسێتەوە و تۆماری بكات، كە خاوەندارێتی بكات. لە رووی كاراكتەری هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوێوە دەتوانین ئاماژە بە رۆڵ و پلانی مام جەلال بكەین، چونكە لە كۆبوونەوەكەی دیمەشقدا لە رۆژانی (23-24/5/1976)دا، ناوبراو (نەخشەی رزگاری) وەك پرۆژەیەك بۆ دەستپێكردنەوەی خەباتی چەكداری ئامادە دەكات و لە كۆبوونەوەكەدا تاوتوێی دەكەن و دوای هەندێ زیادكردن بۆی پەسەند دەكرێت. لەلایەكیترەوە بە روونی نەخشەكەی مام جەلال بنەماكانی بە وردی نووسراون ‌و شتێكی زارەكی نییە، بەڵكو لە رێگەی نەخشەیەكی تاڕادەیەك وردەوە، بنەما ‌و پرەنسیپەكانی چۆنێتیی ‌و جۆری هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوێ ‌و خەباتی چەكداریی داڕشتووە. سەبارەت بە كاتی هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوێ، دیسان بیروڕای جیاواز هەیە، بە شێوەیەك هەندێ لەسەرچاوە مێژووییەكان پەیوەستی دەكەن بە كاتی چوونی ئەو دەستە چەكدارەی عەشیرەتی (بۆڵێ)ەوە، بۆ چیای قەندیل. لەمڕووەوە هەندێ سەرچاوە بۆچوونیان وایە، ئەم دەستە چەكدارە پارتی بوون‌ و پەیوەندییان بە (سەركردایەتی كاتی- قیادە موەقەتە)ی پارتییەوە هەبووە ‌و لەلایەن ئەوانەوە چەك‌ و یارمەتیان بۆ دابینكراوە ‌و ئەمانە لە رۆژی (26ی گوڵانی1976)دا چوونەتە شاخ، بۆیە ئەو رۆژەش بە ناوی (شۆڕشی گوڵان) ناونراوە و كراوەتە رۆژی هەڵگیرساندنەوەی شۆڕش،(15) بەڵگەی ئەو سەرچاوانە لەمڕووەوە، ئەوەیە كە (كەمال كەركوكی) نامەیەك‌ و چەند بڵاوكراوە ‌و بەیاننامەی سەركردایەتیی كاتیی پارتیان بۆ دەنێرێت، ئەوەش وەكو تاكتیكێك وابووە، چونكە زانیبوویان ئەوانە دابوویانە شاخ‌ و بە تەنیاش ئەو كارەیان پێناكرێت. بۆیە ئەم دەستەیە لەوكاتەدا، كە چووبوونە شاخ پێشمەرگەی پارتی نەبوون و سەر بە قیادە موەقەتەش نەبوون، بەڵكو كۆمەڵێك پێشمەرگەی تێكۆشەر‌ و كوردپەروەر بوون ‌و هەستی نەتەوایەتی پاڵی پێوەنابوون كە دەستبدەنەوە چەك. سەرچاوەیەكی تر باس لەوە دەكات ئەمانە پەیوەندییان بە یەكێتییەوە هەبووە، بەو پێیەی (مەلاشێمحەمەدی حاجی ئۆمەرانی و ‌و حاجی شێخەی بەنزیری) كاتێك پەیوەندییان بە عومەر دەبابە-وە كردووە، ناوبراو ئەندامی دەستەی سەكردایەتی بزوتنەوەی سۆسیالیستی بووە‌ و بزوتنەوەش باڵێكی نێو یەكێتی بووە، (16)

ئەو دووانە ‌ بۆ یەكەمجار لە رۆژی (30/8/1975) سەردانی عومەر دەبابە-یان لە بەغدا كردووە ‌و جاری دووەمیش لە (5/4/1976) لە رومادی. عومەر دەبابەش لە رۆژی(6/11/1976) دەچێتە دیمەشق‌ و وەك نوێنەری بزوتنەوەی سۆسیالیستی دەچێتە ریزی دەستەی دامەزرێنەری یەكێتییەوە ‌و بزوتنەوەش دەبێتە ئەندام لە یەكێتیدا.(17)

 هەندێ لە سەرچاوە مێژووییەكان رۆژی (1/6/1976) بە رۆژی هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوێ لە قەڵەم دەدەن، بەڵام بە بڕوای ئێمە ئەو رۆژەش رۆژی هاتنەوەی یەكەمین مەفرەزەی چەكدارە بۆ كوردستان، ئەگەرنا پێشتر بڕیاری دەستپێكردنەوەی خەباتی چەكداریی درابوو. بۆیە بە لێكدانەوەی ئێمە رۆژانی (23-24/5/1976) بە كاتی هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوێ دادەنرێت، ئەوەش بە پشتبەستن بەو پلان و پرۆژەیەی مام جەلال بە ناوی (نەخشەی رزگاری)، كە لە كۆبوونەوەكەی دیمەشق لەو دیرۆكەدا تاوتوێ دەكرێ و دوای زیادكردنی هەندێ بڕگە بۆی، پەسەند دەكرێت و دەبێتە مانیفێستۆی هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوێ. لەلایەكی دیكەوە دەستە چەكدارەكەی عەشیرەتی بۆڵی-ش لە ناوچەی حاجی ئۆمەران لە شەوی (24/5/1976) دەچنە چیای قەندیل، نەك پێشتر.(18)

ئەو دەستە چەكدارەش، كە لە (عەلی كۆ‌ و ئەحمەد نەبی ‌و سەید عەبدوڵڵا) لەگەڵ چەند كەسێكیتر پێكهاتبوون، لەدژی داوای بەعس، كە دەیویست رایان بگوازێت، چوونە قەندیل ‌و كوێستانەكانی سەر سنوور. شەوی دواتر دەستەیەكیان بۆ جێبەجێكردنی پێویستییەكانی خۆیان هاتنە نێو حاجی ئۆمەران، لە رێگە تووشی كەمینی دوژمن بو‌ون ‌و (سەید عەبدوڵڵا) شەهید دەكرێت.(19) 

هاوكات لەناوچەی شارەزوور شەوی (26/6/1976) یەكەم مەفرەزەی چەكدار، كە پێكهاتبوون لە (مەحمود عەبدولڕەحمان ناسراو بە خولە كەشكۆڵ، عەلی شیعە، شەوكەتی حاجی مشیر، حامیدی حاجی غالی، محەمەدی حاجی مەحمود، تۆفیق رەحیم، حەمەسەعید حەمە ئەمین) لە ناوچەی شارەزوور بەرەو شاخی سورێن دەكەونەڕێ.(20)

ئەم دەستەیە یەكەمین چالاكی پێشمەرگانەیان لە شەوی (11/7/1976) لەسەر رێگەی خورماڵ – سەیدسادق کرد، بە لێدانی ئۆتۆمبیلێكی پۆلیس، كە لە ئەنجامدا(2) پۆلیس كوژران ‌و(2)ی تریش برینداربوون. یەكەم شەڕ ‌و پێكدادانی سوپای بەعس‌ و پێشمەرگەی كوردستانیش لە شەوی (13/9/1976) لە گوندی قاینەجەی شارەزوور بوو. لەو شەڕەدا پێشمەرگەیەك بە ناوی(فاتیح شێخ حەیدەر) بریندار دەبێ ‌و خۆی دەكوژێ‌ و ناكەوێتە بەردەستی سوپای بەعس، هاوكات خاوەنی ئەو ماڵەی ئەم مەفرەزەیەی لە گوندی قاینەجە دەچنە ماڵیان بۆ پشوودان بە ناوی حەمەرەشید) بە دیلی دەستگیر دەكرێ و دواتر لە سێدارە دەدرێ و شەهید دەكرێت.(21) 

بەمشێوەیە لێرەوە خەباتی چەكداریی دەستیپێكرد و شۆڕشی نوێ بەشی هەرە زۆری ناوچەكانی باشووری كوردستانی گرتەوە و دژی سوپای عیراق چالاكی و شەڕی پارتیزانی هەڵگیرسا.

دوا وشە

لەكۆتاییدا دەگەینە ئەو ئەنجامەی ئەو پلانەی مام جەلال بە دەست و خەتی خۆی بە ناوی (نەخشەی رزگاری) داینا و دواتر پەسەند كرا، بووە مانیفێستۆی هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوێ، بەجۆرێ بەشی هەرەزۆری خاوەندارێتی بیرۆكە و شێواز و رێسای كاركردنی ئەو خەباتە چەكدارییە بۆ مام جەلال دەگەڕێتەوە، لەبەرئەوەی بناغەیەكی تیۆری بۆ چۆنێتی هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوێ دانا و دواتر لە دەستپێكردنەوەی خەباتی چەكدارییدا پەیڕەوی لێكرا. ئەگەر سەیری سەرەتا و دەسپێكی نەخشەكەش بكەین، ئامانجی پلانەكەی بۆ هەڵگیرساندنەوەی شۆڕش لە كوردستان دیاریكردووە، ئەمەش ئاماژەیەكی روونە لەسەر رۆڵی مام جەلال وەك كاراكتەری سەرەكی و بنەڕەتی هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوێ و خەباتی چەكداریی، ئەوە سەرەڕای ئەوەی بە وردی رێساكانی كاركردن و پێداویستی مەفرەزە و دەستە چەكدارییەكان و چۆنێتی كاركردن و خۆئامادەكردنیانی لە نەخشەكەدا دەستنیشان كردووە. گرنگی ئەم نەخشە و پلانەی مام جەلال لەوەدا دەردەكەوێت، كە لەو كاتە هەستیارەدا دەستپێكردنەوەی خەباتی چەكداری و هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوی پێویستی بە پرۆژە و بنەمایەكی تیۆری شۆڕشگیڕانەی سیاسی و چەكداریی هەبوو بۆ ئەوەی بتوانێت رەنگڕێژی ئایندەی خۆی بكات، بۆیە بەكرداریش هەر زوو كاریگەریی ئەو نەخشە و پلانە لەسەر هەڵگیرساندنەوەی شۆڕشی نوێ و جووڵانەوەی رزگاریخوازیی كورد بۆ بەگژداچوونەوەی سیاسەتە جۆراوجۆرەكانی رژێمی بەعسی فەرمانڕەوا رەنگیدایەوە و هیوا و ئومێدی بە خەڵكی كوردستان بەخشییەوە، كە بەهۆی بڕیاری كۆتاییهێنان بە خەباتی چەكداریی و هەرەسهێنانی شۆڕشی ئەیلوول-ەوە نائومێدی روویكردبووەوە خەڵكی باشووری كوردستان.
 
پەراوێز و سەرچاوەكان:
1. مەسعود بارزانی: بارزانی ‌و بزوتنەوەی رزگاریخوازی كورد، بەرگ3، ب2، شۆڕشی ئەیلوول(1961-1975)، چ1، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر، 2004، ل431، ساڵەح هەركی: بەشێك لە پەیمانەكانی دژی كورد، ل151.
2.التیارات السیاسیة‌ في كردستان العراق (1946-2001)، گ1، 2001، مؤسسة‌ البلاغ للطباعة‌ والنشر والتوزیع، بیروت- لبنان، ص233، حامد محمود عیسی: القضیة‌ الكردیة‌ في العراق من الاحتلال البریطانی الی الغزء الامریكی، گ1، مكتبة‌ مدبولی، القاهرة‌، 2005.، ص376. هەندێ سەرچاوە دەڵێن: شەوی(21/3) بڕیاری كۆتایی شۆڕش دراوە، بڕوانە عادل مراد: الاتحاد الوطنی الكردستانی، الانطلاقة..من طلیطلة‌ الی بغداد، خواطر بعد ثلاثین عاما، گ1، مطبعة‌ (زانا)، دهوك، 2006، ص17،‌ هەندێكی تریش پێیانوایە شەوی(22 /3/1975)، الشیخ سالار الحفید: علی العسكری والحكم للتاریخ، گ1، 1992، ص27.
3. عادل مراد: الاتحاد الوطنی الكردستانی، الانطلاقة‌..من طلیطلة الی بغداد، م.س، ص28.
4. بڕوانە بەیاننامەی دامەزراندنی (ی.ن.ك)، دەق  لە سەلام عەبدولكەریم: ژیانی سیاسی لە باشووری كوردستان (1975-1991)، چ1، چاپ و بڵاوكردنەوەی چوارچرا، سلێمانی، 2011، ل286.
5. سەروەر عەبدولڕەحمان عومەر: یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، دامەزراندن ‌و هەستانەوەی شۆڕش (1975-1976)، چ1، سەنتەری چاپ‌ و پەخشی تەما، سلێمانی،2002، ل123. كاكە مەم بۆتانی باس لە نامەیەكی مام جەلال دەكات، كە گەیشتۆتە دەستی د.خالید ‌و تێیدا داوایان لێدەكات دەستبدەنە چەك‌ و ئەویش یارمەتی رامیاری ‌و چەكیان لە هەندێ دەوڵەت بۆ مسۆگەر دەكات، بڕوانە كاكە مەم بۆتانی: بەها رێزان، بیرەوەری‌ و بەسەرهات (1975-1991)، ب.ش، 2005، ل(19،18).
6. عادل مراد: الاتحاد الوطني، م.س، ص31.
7. بڕوانە نەخشەی رزگاری ‌و پێشنیازە بۆ زیادكراوەكانی دەق، سەلام عەبدولكەریم: ژیانی سیاسی لە باشووری كوردستان، س.پ، ل289، هەروەها بڕوانە سەروەر عەبدولڕەحمان عومەر: یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، س.پ، ل124، صلاح الخرسان: التیارات، م.س، ص(348-347).
8. شاسوار جەلال- ئارام: یادی شەهید ئیبراهیم عەزۆ، لە كتێبی: رێگایەك بۆ ئازادی، ئامادە ‌و كۆكردنەوەی (رێوار ساڵەح)، چ1، 2006، ب.ش، ل33، عادل مراد: الاتحاد، م.س، ص32.
9. سەروەر عەبدولڕەحمان عومەر: یەكێتی، س.پ، ل(137،100)، بەهرۆز گەڵاڵی: رەسوڵ مامەند 50 ساڵ تەمەن ‌و 33 ساڵ خەبات، چ2، سلێمانی، 1998، ل38، شاخەوان شۆڕش: قادر شۆڕش، چل ساڵ‌ و خەبات ‌و تێكۆشان، دیوی ناوەوەی هەندێ لایەنی مێژوویی خەباتی نەتەوەیی كورد لەنێوان ساڵانی (1946-1983)دا، چ2، زستانی(2001-2002)، بە بێ چاپخانە ‌و شوێنی چاپ، ل99.
10. چاوپێكەوتنی توێژەر لەگەڵ شێخ محەمەد شاكەلی، لە رۆژی (24/2/2009)، هەولێر.
11. بۆ وردەكاریی زیاتر بڕوانە: مەلا شێمحەمەدی حاجی ئۆمەرانی: شۆڕشی نوێی 1976 چۆن دەستیپێكرد؟ پێداچوونەوە‌ و داڕشتنەوەی (مومتاز حەیدەری)، چاپخانەی زانكۆی سەلاحەدین، هەولێر، 1992، ل(16-22).
12. فەرید ئەسەسەرد و ئەوانیتر: ئینسكلۆپیدیای یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، بەرگی دووەم، چاپی سێیەم، چاپخانەی حەمدی، سلێمانی، 2016،  ل(683).
13. هەمان سەرچاوە، ل(683-684).
14. جەلال تاڵەبانی: لە كتێبی: (یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان...سەرهەڵدان ‌و نوێبوونەوە)، ل44.
15.عەلی تەتەر نێروەی: بزاڤی رزگاریخوازی نەتەوەی كورد لە باشوری كوردستانی عیراق لە ساڵەكانی جەنگی عیراق ‌و ئێراندا (1980-1988)، چ1، چاپخانەی حاجی هاشم، هەولێر، 2008، دار سبیریز للگباعه‌ والنشر، دهوك، ل78.
16. سەروەر عەبدولڕەحمان عومەر: یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، س.پ، ل9.
17. عادل مراد: الاتحاد الوطنی، م.س، ص43.
18.مەلا شێمحەمەدی حاجی ئۆمەرانی: شۆڕشی نوێی، س.پ، ل23.
19.رێباز: قەندیل بەغدای هەژاند، بەشی یەكەم ‌و دووەم، چ2، چاپخانەی پەیوەند، سلێمانی، 2008، ل58، عەلی تەتەر نێروەی: بزاڤی رزگاریخوازی، س.پ، ل78.
20.سەروەر عەبدولڕەحمان عومەر: یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، س.پ، ل136، ئازادی مام وەلی: بیروەری پێشمەرگەیەكی یەكێتی، چ1، چاپخانەی شڤان، سلێمانی، 2007، ل7.
21.چاوپێكەوتنی توێژەر لەگەڵ (محەمەدی حاجی مەحمود) لە رۆژی (11/5/2009)، گوندی گوڵەخانە