سەرۆک مام جەلال؛ سەرکردەیەک دەوڵەتی لەناو جیاوازییەکاندا ئەندازە کرد

دەوڵەتەکان هەمیشە تەنها بە نەخشە، سنوور، ئاڵا و دامەزراوە فەرمییەکان دروست نابن، زۆرجار، بناغەی ڕاستەقینەی دەوڵەت لەو ساتانەدا دادەنرێت کە ترس لە متمانە بەهێزترە، جیاوازی لە هاوبەشی فراوانترە و چەک لە گفتوگۆ دەنگ بەرزترە، لەو جۆرە ساتانەدا، پێویستی بە سەرکردەیەک هەیە کە تەنها دەسەڵات بەکارنەهێنێت، بەڵکو بتوانێت پەیوەندی دروست بکات، دوژمنایەتی بگۆڕێت بۆ گفتوگۆ و کۆمەڵێک هێزی دژبەیەک لەژێر سەقفێکی سیاسی کۆبکاتەوە.
جەلال تاڵەبانی، یان وەک لە ناو کورد و عێراقییەکاندا بە خۆشەویستی بانگ دەکرا «مام جەلال»، یەکێک لەو کەسایەتییانە بوو کە پێگەی مێژووییان تەنها بە پۆست و پلە سیاسییەکان پێوانە ناکرێت، ئەو لە کاتێکدا گەیشتە ناوەندی بڕیاری عێراق کە خودی عێراق لە نێوان مانەوە و هەڵوەشانەوەدا بوو، بۆیە، باسکردن لە مام جەلال تەنها باسکردن لە یەکەم کوردی سەرۆککۆماری عێراق نییە؛ بەڵکو باسکردنە لە مۆدێلێکی سەرکردایەتی کە هەوڵیدا دەوڵەت لە ناو کۆمەڵگایەکی پڕ لە فشار، گومان و دابەشبووندا دوبارە ئەندازە بکات.
مام جەلال لە ژینگەیەکی سیاسی و مێژووییەوە هاتبوو کە کورد تێیدا بەردەوام لەنێوان نکۆڵیکردن لە مافەکان، شۆڕش، ڕاپەڕین، پەیمان و شکستی پەیمانەکاندا دەژیا، ئەو بەشێک بوو لە نەوەیەک کە دەوڵەتی عێراقی نەک وەک دامەزراوەیەکی دادپەروەر، بەڵکو زۆرجار وەک ئامرازێکی سەرکوت و تواندنەوەی ناسنامەی کوردی بینیبوو.
بەڵام تایبەتمەندیی مام جەلال لەوەدا بوو کە ئەزموونی خەباتی نەتەوەیی، ئەوی لە بیرکردنەوەی دەوڵەتی دوور نەخستەوە، بە پێچەوانەوە بە تێپەڕبوونی کات تێگەیشت کە چارەسەری پرسی کورد تەنها بە بەهێزکردنی هەستی نەتەوەیی بەدی نایەت، ئەگەر لە بەرامبەردا سیستەمێکی سیاسی و دەستووری دروست نەکرێت کە ئەو مافانە بپارێزێت.
لێرەدا جیاوازییەکی بنەڕەتی لە نێوان سەرکردەی شۆڕش و سەرکردەی دەوڵەتدا هەیە، سەرکردەی شۆڕش زۆرجار پرسیاری «چۆن دەسەڵات بگۆڕین؟» دەکات، بەڵام سەرکردەی دەوڵەت پرسیاری «چۆن دوای گۆڕینی دەسەڵات سیستەمێکی جێگیر دروست بکەین؟» دەخاتەڕوو. مام جەلال لە قۆناغێکی مێژووییەوە توانی لە پرسیاری یەکەمەوە بگوازێتەوە بۆ پرسیاری دووەم.
ئەو تێگەیشتبوو کە کورد ناتوانێت مافەکانی خۆی لە ناو عێراقێکی وێران و هەڵوەشاوەدا بپارێزێت، هەروەها عێراقیش ناتوانێت یەکپارچە و ئارام بێت، ئەگەر کورد و پێکهاتەکانی دیکەی وەک هاوبەشانی ڕاستەقینەی دەوڵەت نەناسێت، لەم ڕوانگەیەوە، پرسی کورد و پرسی بنیادنانەوەی عێراق لە بیرکردنەوەی مام جەلالدا دوو پرسی جیانەبوون، بەڵکو دوو ڕووی یەک کێشە بوون.
ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣ تەنها کۆتایی بە حوکمی سەدام حوسێن نەهێنا، بەڵکو کۆتایی بە شێوەیەکی کۆنی دەوڵەتداری هێنا کە لەسەر ترس، تاکڕەوی، سەرکوت و دەسەڵاتی ناوەندی بنیات نرابوو، بەڵام لەگەڵ ڕووخانی ئەو سیستەمەدا، جێگرەوەیەکی ئامادە و جێگیر دروست نەبوو.
دامەزراوەکان لاواز بوون، متمانەی نێوان پێکهاتەکان نزم بوو، هێزە سیاسییەکان بە گومانەوە سەیری یەکتریان دەکرد و دەستەواژەی عێراقی نوێ زیاتر لەوەی ڕاستییەکی سیاسی بێت، ئاواتێکی ناتەواو بوو، هەر لایەنێک هەوڵیدەدا دڵنیابێت کە لە سیستەمی نوێدا قوربانیی لایەنێکی دیکە نابێت.
لەو بارودۆخەدا، پێویستی بە کەسایەتییەک هەبوو کە لەلایەن شیعەوە بە دوژمن نەبینرێت، لەلایەن سوننەوە بە هەڕەشە نەزانرێت، لەلایەن کوردەوە بە پشتکردنەوە لە پرسی نەتەوەیی تۆمەتبار نەکرێت و لەلایەن دەرەوەش توانای گفتوگۆی هەبێت.
مام جەلال تا ڕادەیەکی زۆر ئەم بۆشاییەی پڕکردەوە، ئەو نەیتوانی هەموو ناکۆکییەکانی عێراق چارەسەر بکات، چونکە هیچ تاکێک ناتوانێت کێشەیەکی بەو قەبارەیە بە تەنیا چارەسەر بکات، بەڵام توانی لە زۆر قۆناغدا ببێتە خاڵی پەیوەندیی نێوان لایەنە دژبەیەکەکان.
پێگەی ئەو لەم قۆناغەدا لەوەوە نەهاتبوو کە هێزی سەربازیی گەورەترین هەبوو، یان دەسەڵاتی دەستووریی بێسنووری لەبەردەست بوو، بەڵکو لەوەوە هاتبوو کە زۆرێک لە لایەنەکان دەیانتوانی لەگەڵیدا قسە بکەن، لە وڵاتێکدا کە هەر لایەنێک لە لایەنەکەی دیکە دەترسا، بوونی کەسێک کە هەمووان بتوانن دەرگای لێ بدەن، خۆی بەشێک بوو لە ئەندازەی دەوڵەت.
یەکێک لە هەڵە باوەکان لە تێگەیشتن لە دەوڵەتسازی ئەوەیە کە وا بزانرێت دروستکردنی دەوڵەت تەنها بریتییە لە هەڵبژاردن، پەرلەمان، حکومەت، وەزارەت و دامەزراوە فەرمییەکان، ئەم دامەزراوانە گرنگن، بەڵام ئەگەر لە پشتەوە متمانەی سیاسی و ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتی نەبێت، دەبن بە قەڵغانی بێ ناوەڕۆک.
مام جەلال دەوڵەتسازی بە شێوەیەکی دیکە دەبینی، بۆ ئەو دەوڵەت لەوێوە دەستپێدەکرد کە پێکهاتەکان هەست بکەن لە ناو سیستەمەکەدا شوێنیان هەیە، ئەگەر کورد، عەرەب، تورکمان، ئاشووری، کلدانی، شیعە، سوننە و پێکهاتەکانی دیکە هەست بکەن کە دەوڵەت موڵکی گروپێکی تایبەتە، ئەوا دامەزراوەکان هەرچەندە گەورەش بن، وڵات بەرهەم ناهێنن.
لەبەر ئەوە، فەلسەفەی سیاسیی مام جەلال لەسەر توانای کۆکردنەوە دامەزرابوو، ئەو زۆرجار لە جیاتی ئەوەی لایەنێک بە تەواوی شکست بدات، هەوڵیدەدا ڕێگایەک بدۆزێتەوە کە هەموو لایەنەکان بتوانن بەشێک لە ڕێککەوتنەکە بن ، ئەمە هەم خاڵی بەهێزی ئەو بوو و هەم دواتر بوو بە سەرچاوەی هەندێک ڕەخنە.
بەڵام لە قۆناغی یەکەمدا، کاتێک وڵات لە بەردەم شەڕی ناوخۆ، تۆڵەسەندنەوە و دابەشبووندا بوو، سیاسەتی کۆکردنەوە تەنها هەڵبژاردەیەکی ئەخلاقی نەبوو، بەڵکو پێویستییەکی نیشتمانی بوو، لەو ساتەدا، ڕێککەوتن لاوازی نەبوو، بەڵکو شێوەیەک بوو لە پاراستنی ئەوەی لە دەوڵەت مابوو.
کاتێک مام جەلال بوو بە سەرۆککۆماری عێراق، پۆستی سەرۆکایەتی لە سیستەمی نوێدا دەسەڵاتێکی جێبەجێکاریی فراوانی نەبوو، بە پێی سیستەمی پەرلەمانی، بەشێکی زۆری دەسەڵاتی ڕۆژانە لە دەستی سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیراندا بوو، بەڵام مام جەلال توانی پۆستێکی لە ڕووی یاساییەوە سنووردار بگۆڕێت بۆ ناوەندێکی سیاسی و هاوسەنگکەر.
ئەو پێگەی سەرۆککۆماری بەوە بەهێز نەکرد کە دەسەڵاتی زیاتر بۆ خۆی داوا بکات، بەڵکو بەوە بەهێزی کرد کە متمانەی زیاتر کۆبکاتەوە. لە کۆشکی کۆماردا، ئەو زیاتر لە سەرۆکی دامەزراوەیەکی فەرمی، ڕۆڵی خاوەنداری مێزێکی نیشتمانی دەگێڕا، مێزێک کە لایەنەکان لە کاتی قەیراندا بتوانن لە دەوری کۆببنەوە.
گرنگیی ئەم ڕۆڵە لەوەدا بوو کە زۆرێک لە ناکۆکییەکانی عێراق لە دادگا یان پەرلەماندا چارەسەر نەدەکران، بەڵکو پێویستییان بە ناوبژیوانی، متمانە و ڕێککەوتنی سیاسی هەبوو، مام جەلال لە زۆر حاڵەتدا ئەو کەسە بوو کە دەیتوانی پەیوەندییە بڕاوەکان دوبارە ببەستێتەوە.
ئەو بە زمانی عەرەبی بە ڕەوانی قسەی دەکرد، مێژووی هێزە عێراقییەکانی دەزانی، لەگەڵ بەشێکی زۆری سەرکردە سیاسییەکان پەیوەندیی کۆنی هەبوو و لە هەمان کاتدا، قورسایی نەتەوەیی و سیاسیی خۆی لە کوردستان هەبوو، ئەم تێکەڵەیە پێگەیەکی دەگمەنی پێ بەخشیبوو.
یەکێک لە گرنگترین مەیدانەکانی ڕۆڵی مام جەلال، دامەزراندنی سیستەمێکی دەستووری بوو کە بتوانێت پەیوەندیی نێوان بەغدا، هەرێمی کوردستان و پێکهاتەکانی عێراق ڕێکبخات.
لە عێراقی پێشوو، دەوڵەت زۆرجار لەسەر بنەمای یەک ناوەند، یەک ناسنامە و یەک بڕیار دامەزرابوو، ئەم شێوازە لە ڕوانگەی دەسەڵاتدارانەوە یەکپارچەیی بوو، بەڵام لە ڕوانگەی پێکهاتە سەرکوتکراوەکانەوە تواندنەوە و بێبەشکردن بوو.
فیدراڵیزم لە بیرکردنەوەی مام جەلالدا تەنها داواکارییەکی کوردی نەبوو، بەڵکو میکانیزمێک بوو بۆ پاراستنی یەکپارچەیی عێراق لە ڕێگای دابەشکردنی دەسەڵات، واتە لە جیاتی ئەوەی یەکپارچەیی بە زۆر بسەپێندرێت، لەسەر ڕەزامەندی و هاوبەشی بنیاد بنرێت.
ئەو تێگەیشتبوو کە دەوڵەتی فرەنەتەوە و فرەئایینی، بە یەکسانکردنی هەمووان بەڕێوەناچێت، بەڵکو پێویستی بە سیستەمێک هەیە کە جیاوازییەکان بە فەرمی بناسێت و لە چوارچێوەی یاسادا ڕێکیان بخات.
دەستووری عێراق، لەگەڵ هەموو کەموکوڕی و ناکۆکییەکانی، هەوڵێک بوو بۆ گواستنەوە لە دەوڵەتی زۆرەملێ بۆ دەوڵەتی پەیمان، مام جەلال یەکێک بوو لەو سەرکردانەی کە بڕوایان بەو گواستنەوەیە هەبوو.
بەڵام گرفتەکە لەوەدا بوو کە دەستوور نووسرا، بەڵام زۆرێک لە ماددە بنەڕەتییەکانی بە تەواوی نەبوون بە ڕاستییەکی سیاسی و دامەزراوەیی. جیاوازییەکی گەورە لە نێوان دەقی دەستوور و شێوازی جێبەجێکردنی دروست بوو، ئەو ماددانەی پەیوەندییان بە دابەشکردنی دەسەڵات، مافەکانی هەرێم، ناوچە جێناکۆکەکان و ڕێکخستنی پەیوەندیی دارایی و نەوتییەوە هەبوو، زۆرجار بەبێ چارەسەر مایەوە.
ئەمەش نیشانی دا کە نووسینی دەستوور بە تەنیا دەوڵەت دروست ناکات، دەستوور دەکرێت نەخشەی بیناسازیی دەوڵەت بێت، بەڵام ئەگەر ماددەکانی نەبن بە کولتووری سیاسی و پابەندیی دامەزراوەیی، ئەو نەخشەیە لەسەر کاغەز دەمێنێتەوە.
مام جەلال بەشێکی گرنگ بوو لە دروستکردنی ئەو چوارچێوەیە، بەڵام دەیزانی کە تەواوکردنی پرۆژەی دەستووری بە یەک سەرکردە و یەک قۆناغ ناکرێت، پێویستی بە نەوەیەک لە سیاسەتمەداران هەبوو کە دەستوور وەک پەیمانی هاوبەش ببینن، نەک تەنها وەک دەقێک کە هەر لایەنێک لە کاتی پێویستدا بە شێوەی خۆی لێکی بداتەوە.
پێگەی سیاسیی مام جەلال لەوەدا تایبەت بوو کە دەسەڵاتەکەی تەنها لە پۆستی سەرۆکایەتیی کۆمارەوە نەدەهات، پێش ئەوەی ببێتە سەرۆککۆمار، لە ماوەی دەیان ساڵدا تۆڕێکی فراوانی پەیوەندیی سیاسیی لەگەڵ هێز و سەرکردە جیاوازەکانی کوردستان، عێراق، ناوچە و جیهان دروست کردبوو.
ئەم پاشخانە وای کرد کە لە کاتی قەیراندا، لایەنەکان تەنها وەک سەرۆکی دامەزراوەیەکی دەستووری سەیری نەکەن، بەڵکو وەک کەسێک ببینن کە مێژووی ناکۆکییەکان، ترسی هەر لایەن و سنووری سازشەکان دەناسێت.
ناوبژیوانی تەنها بەوە نییە کە دوو لایەن لە دەوری یەک مێز کۆبکرێنەوە، ناوبژیوانیی ڕاستەقینە پێویستی بە متمانەی هەردوو لایەن هەیە، پێویستە هەر لایەنێک دڵنیابێت کە ناوبژیوانەکە گوێی لێ دەگرێت، نهێنییەکانی ناپارێزێتەوە بۆ بەکارهێنان لە دژی و ڕێککەوتنەکە بە قازانجی یەک لایەن ناشکێنێت.
مام جەلال لە زۆر قۆناغدا توانیبووی ئەو جۆرە متمانەیە بەدەست بهێنێت، ئەو هەموو کاتێک بێلایەن نەبوو، چونکە خۆی سەرکردەیەکی سیاسی و خاوەن بەرنامە و بۆچوون بوو، بەڵام توانای ئەوەی هەبوو ناکۆکیی سیاسی لە پەیوەندیی مرۆیی جیابکاتەوە.
دەتوانی بە توندی لەگەڵ کەسێک ناکۆک بێت، بەڵام دەرگای گفتوگۆی بەڕووی دانەخات، دەتوانی لەسەر بابەتێکی نەتەوەیی پێداگری بکات، بەڵام هێندەی دیکەش لە دۆزینەوەی چارەسەرێکی سیاسی نزیک بێت. ئەم توانایە لە سیاسەتێکدا کە زۆرجار ناکۆکی بە دوژمنایەتی و دوژمنایەتی بە هەوڵی سڕینەوەی یەکتر کۆتایی دێت، تایبەتمەندییەکی دەگمەن بوو.
لە سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، زۆرجار توندوتیژی و بەکارهێنانی هێز وەک نیشانەی سەرکردایەتی دەبینرێت، لە کاتێکدا نەرمی، سازش و دانوستان بە لاوازی لێکدەدرێنەوە، مام جەلال هەوڵیدا ئەم تێگەیشتنە پێچەوانە بکاتەوە.
هێزی ئەو لەوەدا نەبوو کە لە هەمووان دەنگبەرزتر بێت، بەڵکو لەوەدا بوو کە دەیزانی کەی دەبێت قسە بکات، کەی دەبێت گوێ بگرێت، کەی پێداگری بکات و کەی ڕێگای پاشەکشەیەکی ڕێزدار بۆ لایەنی بەرامبەر بهێڵێتەوە.
لە دیدی ئەو، دژبەر هەمیشە دوژمنێک نەبوو کە دەبێت لەناوببرێت، هەندێک جار لایەنێک بوو کە دەبێت لە ناو هاوکێشەی سیاسییەکەدا شوێنێکی بۆ بدۆزرێتەوە، چونکە لە وڵاتێکی فرەپێکهاتەدا، سڕینەوەی لایەنێکی سیاسی یان کۆمەڵایەتی بە زۆر، زۆرجار بە مانای چارەسەرکردنی کێشە نییە، بەڵکو بە مانای دواخستنی تەقینەوەکەیە.
مام جەلال بە تێگەیشتن لەم ڕاستییە، گفتوگۆی نەدەکرد تەنها بۆ ئەوەی وێنەیەکی ئاشتیخوازانە پێشکەش بکات، بۆ ئەو دانوستان ئامرازێکی ڕاستەقینەی سیاسەت بوو، ئامرازێک بۆ کەمکردنەوەی زیان، پاراستنی دەستکەوت و گەیشتن بەو ئەنجامەی لە مەیدانی شەڕدا بەدەست نەدەهات.
ئەم شێوازە لە هەموو قۆناغێکدا سەرکەوتوو نەبوو، هەندێک جار لایەنەکان سازشیان وەک دەرفەتێک بۆ بەهێزکردنی خۆیان بەکار هێنا و هەندێک جار ڕێککەوتنەکان پابەندیی پێوە نەکرا، بەڵام ئەزموونی مام جەلال ئەوەی نیشان دا کە بۆ سەرکردەیەکی دەوڵەت، دانوستان جێگرەوەی هێز نییە، بەڵکو شێوەیەکی زیرەکانەی بەکارهێنانی هێزە.
هەڵبژاردنی مام جەلال وەک سەرۆککۆماری عێراق ڕووداوێکی ئاسایی نەبوو. ئەو یەکەم کورد بوو کە گەیشتە بەرزترین پۆستی دەستووریی عێراق، ئەو دەوڵەتەی کە لە مێژووی نزیکدا سیاسەتی ئەنفال، کیمیاباران، ڕاگواستن و وێرانکردنی گوندە کوردستانییەکانی بەڕێوە بردبوو.
لە ڕووی سیمبولییەوە، دانیشتنی سەرکردەیەکی کورد لە کۆشکی کۆمار، گۆڕانێکی مێژوویی بوو، بەڵام گرنگیی ئەو ڕووداوە تەنها لە ناسنامەی نەتەوەییی مام جەلالدا نەبوو، لەو شێوازەدا بوو کە ئەو بەو ناسنامەیە مامەڵەی کرد.
مام جەلال نەیویست کوردبوونی خۆی بشارێتەوە بۆ ئەوەی لەلایەن هێزە عێراقییەکانەوە قبووڵ بکرێت، لە هەمان کاتدا نەیویست پۆستی سەرۆککۆماری بکات بە مەیدانی تۆڵەسەندنەوە لە مێژووی پڕ لە ستەمی دەوڵەتی ناوەندی.
ئەو هەوڵیدا مۆدێلێکی سێیەم دروست بکات کوردێک کە ناسنامەی نەتەوەییی خۆی دەپارێزێت و هەمان کات خۆی بە بەرپرسیار لە بەرامبەر هەموو عێراقییەکان دەزانێت.
ئەمە لە ڕووی سیاسییەوە پەیامێکی گرنگ بوو، واتە هاوبەشبوون لە دەوڵەت پێویستی بەوە ناکات کە پێکهاتەکان ناسنامەی خۆیان لەدەست بدەن، هاوبەشیی ڕاستەقینە لەسەر تواندنەوەی جیاوازی بنیاد نانرێت، بەڵکو لەسەر دانپێدانان بە جیاوازی و ڕێکخستنی لە ناو سیستەمی سیاسی دروست دەبێت.
بۆ کورد، گەیشتنی مام جەلال بە سەرۆکایەتیی کۆمار نیشانەیەک بوو کە دەتوانرێت لە ناو عێراقدا لە پێگەی هاوبەشێکی سەرەکییەوە مامەڵە بکرێت، نەک وەک پاشکۆ یان کەمینەیەکی بێکاریگەر، بۆ عێراقیش دەرفەتێک بوو بۆ ئەوەی پێناسەی خۆی لە دەوڵەتی یەک ناسنامەییەوە بگۆڕێت بۆ دەوڵەتێکی فرەنەتەوەیی.
پەیوەندیی نێوان حکومەتی فیدراڵی و هەرێمی کوردستان یەکێک لە قورس‌ترین تاقیکردنەوەکانی دەوڵەتی عێراقی دوای ٢٠٠٣ بوو، ناکۆکی لەسەر دەسەڵات، بودجە، نەوت، ناوچە جێناکۆکەکان، پێشمەرگە و شێوازی بەڕێوەبردنی وڵات، بەردەوام سەری هەڵدەدا.
مام جەلال لەم پەیوەندییەدا پێگەیەکی زۆر ئاڵۆزی هەبوو، لە یەک لاوە سەرکردەیەکی کورد و پارێزەری مافەکانی هەرێم بوو، لە لایەکی دیکەوە سەرۆککۆماری عێراق و بەرپرسی پاراستنی یەکپارچەیی و دامەزراوەکانی دەوڵەت بوو.
ئەو هەوڵیدا ئەم دوو ڕۆڵە لە دژی یەکتر بەکارنەهێنێت، بەڵکو یەکیان بکات بە پردی گەیشتن بە ئەوی دیکە، بۆ ئەو پاراستنی مافەکانی کورد لە ڕێگای لاوازکردنی عێراقەوە بەدەست نەدەهات و پاراستنی یەکپارچەیی عێراقیش بە نکۆڵیکردن لە مافەکانی کورد مسۆگەر نەدەبوو.
ئەم هاوسەنگییە ئاسان نەبوو، هەر کاتێک ناکۆکییەکان توند دەبوون، هەردوو لا بە چاوی گومان سەیری ڕۆڵی مام جەلالیان دەکرد، هەندێک لە بەغدا پێیان وابوو ئەو زیاتر لە بەرژەوەندیی هەرێم نزیکە و هەندێک لە کوردستانیش پێیان وابوو پۆستی سەرۆککۆماری وای لێ کردووە زیاتر لە سنووری عێراقدا بیر بکاتەوە.
بەڵام ڕاستییەکە ئەوە بوو کە تایبەتمەندیی ڕۆڵی ئەو لە هەمان ئەو پێگە دوولایەنەدا بوو، توانای ئەوەی هەبوو ترس و داواکارییەکانی هەردوو لا تێبگات و زمانی یەک لایەن بۆ لایەنەکەی دیکە وەربگێڕێت.
لە زۆر قەیراندا، بوونی ئەو بە مانای کۆتایی هاتنی ناکۆکی نەبوو، بەڵام بە مانای ئەوە بوو کە هێشتا کەسێک هەیە دەرگای قسەکردن بە تەواوی دانەخات، لە سیاسەتدا هەندێک جار پاراستنی دەرگای گفتوگۆ خۆی دەستکەوتێکی گەورەیە، بە تایبەتی کاتێک هەموو لایەنەکان خۆیان بۆ تێکشکاندنی پەیوەندییەکان ئامادە کردووە.
عێراق بەهۆی شوێنی جوگرافی، پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان و سەرچاوە سروشتییەکانی، هەمیشە مەیدانی کێبڕکێی هێزە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان بووە. دوای ساڵی ٢٠٠٣، ئەم کێبڕکێیە زیاتر بوو، چونکە دامەزراوەکانی دەوڵەت لاواز و بڕیاری سیاسیی عێراق بە کاریگەریی دەرەکی هەستیارتر ببوو.
مام جەلال پەیوەندییەکی فراوانی لەگەڵ ئێران، تورکیا، سوریا، ووڵاتانی عەرەبی، ئەمریکا و واڵاتانی ئەورووپی هەبوو، ئەم پەیوەندییانە هەندێک جار لەلایەن ڕەخنەگرانەوە بە چاوی گومان سەیر دەکران، بەڵام لە ڕوانگەی ئەوەوە، سیاسەتی وڵاتێکی وەک عێراق نابێت تەنها لە دەرگای یەک هاوپەیمانەوە بەڕێوەبچێت.
ئەو دەیزانی کە عێراق ناتوانێت لە جوگرافیای خۆی ڕابکات، ئێران دراوسێیەکی بەهێز و خاوەن کاریگەرییە، تورکیا لە ڕووی ئابووری، سیاسی و ئاسایشییەوە گرنگە، جیهانی عەرەب بەشێکە لە قووڵایی کولتووری و سیاسیی عێراق و ڕۆژئاواش ڕۆڵێکی یەکلاییکەرەوەی لە پاش ٢٠٠٣دا هەبوو.
بۆیە، مام جەلال هەوڵیدا لەگەڵ هەموو ئەو هێزانەدا دەرگای پەیوەندی کراوە بێت، ئەمە بە مانای بێلایەنیی تەواو یان نەبوونی بەرژەوەندی نەبوو، بەڵکو بە مانای تێگەیشتن لەوە بوو کە سیاسەتی دەرەوەی وڵاتێکی لاواز نابێت بە زیادکردنی ژمارەی دوژمنەکان بنیات بنرێت.
لەبەر ئەزموونی درێژی سیاسی و تێگەیشتنی لە ناوچە، مام جەلال دەتوانی لەگەڵ سەرکردە و حکومەتە زۆر جیاوازەکاندا گفتوگۆ بکات، بێ ئەوەی هەر پەیوەندییەک بە مانای پشتکردن لە لایەنێکی دیکە بێت.
ئەو مۆدێلەی دیپلۆماسییە لەسەر هاوسەنگی دامەزرابوو، هاوسەنگییەک کە ئامانجی ئەو نەبوو عێراق لە ناکۆکییە هەرێمییەکاندا بێدەنگ بێت، بەڵکو هەوڵ بدات خۆی لە گۆڕەپانی یەکلاییکردنەوەی شەڕی دەوڵەتانی دیکە بپارێزێت.
کێشەی بنەڕەتیی عێراقی دوای ٢٠٠٣ تەنها ململا‌نێ لەسەر پۆست و دەسەڵات نەبوو، بەڵکو نەبوونی متمانە بوو، هەر پێکهاتەیەک مێژوویەکی تایبەتی لە ترس و ستەمی لەگەڵ خۆی هەڵدەگرت.

شیعەکان لە گەڕانەوەی دەسەڵاتی پێشوو و دووبارەبوونەوەی سەرکوت دەترسان، سوننەکان لە بێبەشکردن، تۆڵەسەندنەوە و لەدەستدانی پێگەی سیاسی نیگەران بوون، کوردەکان ترسیان لە دووبارەبوونەوەی ناوەندگەرایی و نکۆڵیکردن لە مافە نەتەوەیی و دەستوورییەکانیان هەبوو. پێکهاتە بچووکەکانیش لەوە دەترسان لەنێوان ململا‌نێی هێزە گەورەکاندا ون ببن.

لەو ژینگەیەدا، هەر بڕیارێکی سیاسی بە گومان لێکدەدرایەوە، ئەگەر یەک لایەن دەسەڵاتێکی زیاتر بەدەست بهێنایە، لایەنەکانی دیکە وەک هەڕەشە سەیریان دەکرد. ئەگەر یاسایەک دەرچوایە، هەر کەسێک لە ڕوانگەی ترس و بەرژەوەندیی خۆیەوە لێکی دەدایەوە.
مام جەلال تێگەیشتبوو کە لە چنین کۆمەڵگایەکدا، دەوڵەت بە بڕیار و یاسا بە تەنیا بەڕێوەناچێت، پێویستی بە متمانەیەکی بنەڕەتی هەیە کە لایەنەکان دڵنیابکاتەوە سیستەمەکە بۆ سڕینەوەی یەکێک لەوان دروست نەکراوە.
بۆیە شێوازی سیاسیی ئەو زۆرجار لەسەر گوێگرتن، ئارامکردنەوە و بەشداریپێکردنی هەموو لایەنەکان دامەزرابوو، ئەو هەوڵی دەدا لایەنەکان هەست بکەن گوێیان لێ گیراوە، تەنانەت ئەگەر هەموو داواکارییەکانیان جێبەجێ نەکرێت.

لەوانەیە ئەم شێوازە خێرا نەبووبێت و هەندێک جار بڕیارەکانی دواخستبێت، بەڵام لە کۆمەڵگایەکی پڕ لە زخمدا، خێرایی هەمیشە نیشانەی سەرکەوتن نییە، هەندێک جار بڕیارێکی خێرا دەتوانێت سیستەمێکی لاواز بە تەواوی هەڵبوەشێنێتەوە، لە کاتێکدا گفتوگۆیەکی درێژ دەتوانێت کەمترین بنەمای بەردەوامبوون بپارێزێت.

بەشێکی گرنگ لە کاریگەریی مام جەلال بە پێگەی مرۆییی ئەوەوە پەیوەست بوو، لە سیاسەتدا تەنها بڕیار و بەرنامە گرنگ نین، شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ خەڵک، توانای دروستکردنی پەیوەندی و هەستکردن بە بارودۆخی بەرامبەرەکەش کاریگەریی گەورەیان هەیە.

مام جەلال بە کەسایەتییەکی کراوە، قسەخۆش و نزیک لە خەڵک ناسرا بوو، زۆرجار لە پەیوەندییە سیاسییەکاندا بە شێوەیەکی مرۆیی مامەڵەی دەکرد، کە ئەمەش یارمەتی دەدا دیواری فەرمی و دەروونیی نێوان خۆی و بەرامبەرەکەی کەم بکاتەوە.

ئەو بە باشی دەیزانی سیاسەتمەداران لە پشت ناونیشان و پۆستەکانیانەوە مرۆڤن، ترس، هەستیاری، خۆشەویستی، ڕق، شانازی و نیازە تایبەتییەکانیان هەیە، توانای تێگەیشتن لەم لایەنە مرۆییە، بەشێک بوو لە هونەری دانوستانی ئەو.

لە زۆر قەیراندا، ئەوەی ڕێگای گفتوگۆی کردووەتەوە تەنها هاوسەنگیی هێز نەبوو، بەڵکو پەیوەندیی کەسی و متمانەیەک بوو کە لە ماوەی ساڵاندا بنیاد نرابوو. ئەمەش وانەیەکی گرنگە لە سیاسەتدا پەیوەندیی مرۆیی ناتوانێت جێگای دامەزراوە بگرێتەوە، بەڵام لە کاتی لاوازیی دامەزراوەکاندا دەتوانێت ڕێگری لە تەقینەوەی قەیران بکات.

هیچ هەڵسەنگاندنێکی جددی بۆ ڕۆڵی مام جەلال نابێت تەنها لە ستایش و باسکردنی دەستکەوتەکان پێکبێت، کەسایەتییە مێژووییەکان کاتێک بە دروستی دەخوێندرێنەوە کە خاڵە بەهێز و سنووردارییەکانیان پێکەوە ببینرێن.

یەکێک لە گرنگترین ڕەخنەکان لە سیستەمی سیاسیی دوای ٢٠٠٣ ئەوەیە کە بنەمای هاوبەشی و ڕێککەوتن، دواتر گۆڕا بۆ سیستەمێکی دابەشکردنی پۆست، دەسەڵات و سامان لەنێوان حزب و پێکهاتە سیاسییەکاندا.

لە جیاتی ئەوەی هاوبەشی ببێتە ڕێگای بەشداریپێکردنی هەمووان لە دروستکردنی بڕیاری نیشتمانی، زۆرجار بوو بە ڕێگای دابەشکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت. وەزارەت و دەزگا فەرمییەکان لە هەندێک حاڵەتدا وەک پشکی حزب و گروپەکان مامەڵەیان لەگەڵ کرا، نەک وەک موڵکی گشتیی هاووڵاتییان.
ئەم شێوازە بووە هۆی لاوازبوونی دەوڵەت، بەهێزبوونی پەیوەندیی حزبی، کەمبوونەوەی لێپرسینەوە و زیادبوونی گەندەڵی، هەر لایەنێک بەشێک لە دەسەڵاتی وەرگرت، بەڵام بەرپرسیارێتیی کۆی سیستەم لەنێوان هەموواندا ون بوو.

پرسیاری گرنگ ئەوەیە تا چەند مام جەلال بەرپرسی ئەم دەرئەنجامە بوو؟
وەڵامەکە پێویستی بە هاوسەنگی هەیە، مام جەلال یەکێک بوو لە پارێزەرانی سیاسەتی ڕێککەوتن و بەشداریی فراوان. بەڵام ئەو سیاسەتە لە قۆناغێکدا هاتە ئاراوە کە عێراق لەبەردەم شەڕی ناوخۆ و هەڵوەشانەوەدا بوو، لەو کاتەدا بێبەشکردنی لایەنێکی سەرەکی دەتوانی تەقینەوەیەکی گەورە دروست بکات.
کێشەکە لە خۆی ڕێککەوتنەکەدا نەبوو، بەڵکو لەوەدا بوو کە ڕێککەوتنی کاتی نەگۆڕا بۆ سیستەمێکی دامەزراوەیی و دادپەروەرانە، میکانیزمێک کە بۆ پاراستنی وڵات لە قۆناغی گواستنەوەدا دروست کرابوو، بوو بە ڕێگایەکی هەمیشەیی بۆ پاراستنی نفوز و بەرژەوەندیی هێزە سیاسییەکان.

یەکێک لە وانە هەرە گرنگەکانی ئەزموونی مام جەلال، جیاوازیی نێوان دەوڵەتداریی بە کەس و دەوڵەتداریی بە دامەزراوەیە، لە کاتێکدا دامەزراوەکان لاوازن، کەسایەتییە بەهێزەکان دەتوانن بۆشاییەکان پڕبکەنەوە، ناکۆکییەکان ئارام بکەن و سیستەم لە ڕووخان بپارێزن.
بەڵام ئەم چارەسەرە کاتییە، ئەگەر توانای سەرکردەکە نەگوازرێتەوە بۆ ناو یاسا و دامەزراوەکان، بە نەمانی ئەو بۆشایییەکە دووبارە دەرکەوێتەوە.

لە ماوەی چالاکیی مام جەلالدا، زۆرێک لە قەیرانەکان لە ڕێگای پەیوەندیی کەسی، کۆبوونەوەی سیاسی و سازشی نێوان سەرکردەکانەوە بەڕێوە دەبران. ئەمە لە کاتی خۆیدا گرنگ بوو، بەڵام لە هەمان کاتدا نیشانی دەدا کە دامەزراوە فەرمییەکان هێشتا توانای چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان بە شێوەیەکی خۆکارییان نییە.

سەرۆککۆمارێکی بەهێز دەتوانێت دەستووری لاواز بە متمانەی کەسی پڕبکاتەوە، بەڵام ناتوانێت بۆ هەمیشە جێگای دادگا، پەرلەمان، یاسا و دامەزراوەی سەربەخۆ بگرێتەوە.
ئەمە یەکێکە لە سنووردارییەکانی مۆدێلی مام جەلال سیستەم پێویستییەکی زۆری بە کەسایەتیی ئەو هەبوو، ئەوەی بەهێزیی ئەو بوو، لە هەمان کاتدا لاوازیی سیستەمەکەش بوو.
کاتێک مام جەلال بەهۆی نەخۆشییەوە لە مەیدانی چالاکیی سیاسی دوورکەوتەوە، عێراق تەنها سەرۆککۆمارێکی چالاکی لەدەست نەدا، بەڵکو یەکێک لە گرنگترین ناوەندەکانی هاوسەنگی و ناوبژیوانیی لەدەست دا.
دوای دوورکەوتنەوەی ئەو، بۆشایییەکە بە شێوەیەکی ئاشکراتر دەرکەوت. پەیوەندیی نێوان هێزە سیاسییەکان توندتر بوو، ناکۆکیی بەغدا و هەرێم قووڵتر بوو و سیاسەتی شکاندنی ئیرادەی لایەنی بەرامبەر شوێنی گفتوگۆی گرتەوە.

ئەمە بەو مانایە نییە کە هەموو قەیرانەکانی دوای ئەو تەنها بەهۆی نەبوونی مام جەلالەوە دروست بوون، کێشەکانی عێراق زۆر قووڵتر لەوە بوون کە بە بوون یان نەبوونی تاکێک چارەسەر بن.
بەڵام دوورکەوتنەوەی ئەو نیشانی دا کە سیستەم تا چەند پشتبەستوو بوو بە کەسایەتیی ناوبژیوان، ئەو کاتەی کە ناوبژیوانەکە نەما، دامەزراوەیەکی بەهێز نەبوو هەمان ئەرک بەردەوام بکات.

کەسایەتیی مام جەلال لە ناو کۆمەڵێک دژایەتیی سیاسی و مێژووییدا دروست بوو. ئەو شۆڕشگێڕ بوو، بەڵام لە کۆتاییدا گفتوگۆی بە ڕێگای چارەسەر دەزانی، سەرکردەی نەتەوەییی کورد بوو، بەڵام سەرۆکایەتیی عێراقی کرد، سەرۆکی حزب بوو، بەڵام لە پێگەی سەرۆککۆماردا هەوڵیدا لە سنووری حزبی خۆی تێپەڕێت.
پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ هێزە هەرێمییەکان هەبوو، بەڵام لەگەڵ ڕۆژئاواش گفتوگۆی دەکرد، لە مافەکانی کورد پاشەکشەی نەدەکرد، بەڵام هەوڵیدەدا ئەو مافانە لە ناو چوارچێوەی دەستووری و سیاسیی عێراقدا جێگیر بکات.
ئەم دژایەتییانە کەسایەتییەکەیان ئاڵۆز و سەرنجڕاکێش کرد، مام جەلال سەرکردەیەکی یەکڕەهەندی نەبوو کە بە یەک دروشم یان یەک بڕیار پێناسە بکرێت، سیاسەتی ئەو پڕ بوو لە گۆڕانکاری، سازش، پاشەکشە، پێداگری و هەوڵی نوێ بۆ گەڕانەوە بۆ مەیدانی گفتوگۆ.
بۆ ڕەخنەگران، ئەم گۆڕانکاری و سازشانە هەندێک جار نیشانەی نەبوونی هێڵێکی یەکلاکەرەوە بوون، بەڵام بۆ لایەنگران، ئەمانە نیشانەی واقیعبینی و توانای خوێندنەوەی گۆڕانکارییەکان بوون.

لە ڕاستیدا، هەردوو خوێندنەوەکە بەشێک لە ڕاستی لەخۆدەگرن. سیاسەتمەداری واقیعبین دەبێت بتوانێت لەگەڵ بارودۆخ بگۆڕێت، بەڵام هەمان کات دەبێت بنەما سەرەکییەکانی خۆی بپارێزێت. مام جەلال هەوڵیدا لە نێوان ئەم دوو پێویستییەدا هاوسەنگی دروست بکات.
لە ئەزموونی مام جەلالدا، سەرکردایەتی تەنها توانای فەرماندان نەبوو، سەرکردایەتی بۆ ئەو بریتی بوو لە توانای بینینی ئەو مەترسییانەی کە لە پشت سەرکەوتنی کاتییەوە خۆیان شاردووەتەوە.

هەندێک جار لایەنێک دەتوانێت لە ململا‌نێیەکی سیاسی سەرکەوێت، بەڵام ئەو سەرکەوتنە بناغەی قەیرانێکی گەورەتر دابنێت. سەرکردەی دەوڵەت دەبێت لە دەستکەوتی ئەمڕۆ زیاتر بیر لە ئەنجامی سبەی بکاتەوە.
مام جەلال زۆرجار هەوڵیدەدا لە سەرکەوتنی تەواوی یەک لایەن ڕێگری بکات، نەک لەبەر ئەوەی بڕوای بە بێجیاوازیی نێوان هەق و ناحەق هەبوو، بەڵکو لەبەر ئەوەی دەیزانی لە سیستەمێکی شکنەدا شکستی تەواوی لایەنێک دەتوانێت بە مانای دەرچوونی لە یاریی سیاسی و گەڕانەوەی بۆ توندوتیژی بێت.

لەو ڕوانگەیەوە، سەرکردایەتیی ئەو زیاتر لە بەڕێوەبردنی سەرکەوتن، بەڕێوەبردنی هاوسەنگی بوو، ئەو هەوڵی دەدا کێبڕکێی سیاسی لە ناو سنوورێکدا بمێنێتەوە کە نەبێتە شەڕی بوون و نەبوون.
ئەم مۆدێلە هەمیشە جوان و پاک نییە، سیاسەتی هاوسەنگی زۆرجار پڕە لە سازشی ناخۆش، بڕیاری ناتەواو و ڕێککەوتنی کاتی، بەڵام لە کۆمەڵگایەکی دابەشبوودا، سەرکردە هەندێک جار ناچارە لە نێوان چارەسەری ناتەواو و کارەساتی تەواودا یەکێکیان هەڵبژێرێت.
میراتی مام جەلال تەنها لەوەدا کورت نابێتەوە کە یەکەم کوردی سەرۆککۆماری عێراق بوو، ئەگەر پێگەی ئەو تەنها لەم ڕووداوە سیمبولییەدا ببینرێت، بەشێکی زۆری کاریگەریی سیاسی و مێژووییی ون دەکرێت.

میراتی گرنگی ئەو لە شێوازی بیرکردنەوە لە دەوڵەتدا بوو، ئەو پێی وابوو دەوڵەت لە وڵاتێکی فرەپێکهاتەدا نابێت لەسەر سڕینەوەی جیاوازی بنیاد بنرێت، بەڵکو دەبێت بتوانێت جیاوازییەکان لە ناو یاسا و دامەزراوەدا ڕێکبخات.
لە دیدی ئەو، یەکپارچەیی بە زۆرەملێ ناپارێزرێت، یەکپارچەییی پایدار لەو کاتەدا دروست دەبێت کە پێکهاتەکان بە ئیرادەی خۆیان لە ناو دەوڵەتدا بمێننەوە، چونکە هەست دەکەن ماف و پێگەیان پارێزراوە.

میراتی دیکەی ئەو بڕوا بە گفتوگۆ بوو، ئەو نیشانی دا کە دەرگای قسەکردن نابێت تەنانەت لە قورس‌ترین ساتی ناکۆکیدا دابخرێت. چونکە کاتێک سیاسەت کۆتایی دێت، چەک دەستپێدەکات و کاتێک چەک دەستپێدەکات، هیچ لایەنێک دڵنیانییە لەوەی کۆتایییەکە چۆن دەبێت.
بەڵام میراتی مام جەلال هەروەها ئاگادارکردنەوەیەکە، ئەزموونی ئەو نیشانی دا کە متمانەی کەسی بەس نییە، ئەگەر نەبێتە متمانەی دامەزراوەیی، ڕێککەوتنی سەرکردەکان بەس نییە، ئەگەر نەبێتە یاسای پابەندکەر، هاوسەنگیی کاتی بەس نییە، ئەگەر نەگۆڕدرێت بۆ سیستەمێکی دادپەروەر و بەردەوام.
لەبەر ئەوە، باشترین شێوەی ڕێزگرتن لە میراثی مام جەلال تەنها دووبارەکردنەوەی وتە و وێنەکانی نییە، بەڵکو گواستنەوەی ئەو بەهایانەیە بۆ ناو دامەزراوە و کولتووری سیاسی.
ئەزموونی مام جەلال تەنها بابەتێک بۆ خوێندنەوەی ڕابردوو نییە، لە کاتێکدا عێراق و کوردستان هێشتا لەگەڵ کێشەی دەوڵەتسازی، دابەشبوونی سیاسی، لاوازیی دامەزراوەکان و نەبوونی متمانەدا دەستەویەخەن، ئەو ئەزموونە چەندین وانەی گرنگی بۆ ئێستا هەیە.
یەکەم وانە ئەوەیە کە هیچ پێکهاتەیەک ناتوانێت بە تەنیا وڵاتێکی فرەپێکهاتە بەڕێوە ببات، هەر هەوڵێک بۆ یەکلاکردنەوەی دەسەڵات بە قازانجی یەک لایەن، لە کۆتاییدا متمانە لەناو دەبات و پێکهاتەکانی دیکە بەرەو بەرگری یان دوورکەوتنەوە دەبات.
دووەم وانە ئەوەیە کە گفتوگۆ نابێت تەنها لە کاتی قەیراندا بەکاربهێنرێت، دەبێت ببێتە بەشێک لە کولتووری ڕۆژانەی حکومڕانی. سیستەمێک کە تەنها کاتێک گفتوگۆ دەکات کە لەبەردەم تەقینەوەدایە، سیستەمێکی جێگیر نییە.
سێیەم وانە ئەوەیە کە دەستوور نابێت تەنها لە کاتی داواکاریی مافەکاندا یادی بکرێتەوە و لە کاتی پابەندبووندا پشتگوێ بخرێت. ئەگەر هەر لایەنێک تەنها ئەو ماددانەی دەستوور قبووڵ بکات کە لە بەرژەوەندیی خۆیدان، ئەوا دەستوور لە پەیمانی نیشتمانییەوە دەگۆڕێت بۆ ئامرازێکی ململا‌نێ.
چوارەم وانە ئەوەیە کە کەسایەتیی بەهێز دەتوانێت دەوڵەت لە ساتێکی قورسدا بپارێزێت، بەڵام تەنها دامەزراوەی بەهێز دەتوانێت بەردەوامیی دەوڵەت مسۆگەر بکات. ئەرکی سەرکردەی ڕاستەقینە تەنها چارەسەرکردنی قەیرانەکانی سەردەمی خۆی نییە، بەڵکو دروستکردنی سیستەمێکە کە دوای ئەویش بتوانێت چارەسەریان بکات.
پێنجەم وانە ئەوەیە کە سەرکردایەتیی نیشتمانی بە سڕینەوەی ناسنامەی تایبەت دروست نابێت، مام جەلال نیشانی دا کە دەتوانرێت کورد بیت و هەمان کات ڕۆڵێکی نیشتمانی لە عێراقدا بگێڕیت. بەڵام ئەمە تەنها کاتێک سەرکەوتوو دەبێت کە دەوڵەتیش ناسنامە و مافەکانی کورد بە ڕاستی قبووڵ بکات.
مام جەلال لە مێژووی عێراقی نوێدا تەنها وەک یەکەم سەرۆککۆماری کورد تۆمار ناکرێت، ئەو یەکێک بوو لەو کەسایەتییانەی لە قۆناغی هەڵوەشانەوەدا هەوڵیان دا مانایەکی نوێ بە دەوڵەت، هاوبەشی و یەکپارچەیی ببەخشن.
پێگەی مێژووییی ئەو لەوەدا بوو کە لە وڵاتێکی پڕ لە دوژمنایەتی، هەوڵیدا سیاسەت بە زیندوویی بهێڵێتەوە، لە کاتێکدا زۆر کەس سەرکەوتن لە شکاندنی بەرامبەرەکەدا دەبینی، ئەو زۆرجار سەرکەوتنی لە مانەوەی هەمووان لە ناو یاریی سیاسییەکەدا دەبینی.
مام جەلال ئەندازیارێکی دەوڵەت بوو، بەڵام ئەو دەوڵەتەی کاری بۆ دەکرد ناتەواو بوو و پرۆژەکەشی بەهۆی کۆمەڵێک هۆکاری ناوخۆیی و دەرەکی ناتەواو مایەوە، ئەو بناغەی دانا، پردی دروست کرد و دەرگای گفتوگۆی کردەوە، بەڵام نەوەکانی دوای ئەو نەیانتوانی هەموو ئەو بناغانە بکەن بە بینایەکی جێگیر.
ئەزموونی مام جەلال وەڵامێکی ڕوونمان پێ دەڵێت دەوڵەت بە زاڵبوونی کاتیی یەک گروپ دروست نابێت، دەوڵەت لەو کاتەدا دروست دەبێت کە هەموو پێکهاتەکان، لەگەڵ هەموو جیاوازی و ناکۆکییەکانیان، خۆیان لە ناو یاسا، دامەزراوە و بڕیاری نیشتمانیدا ببیننەوە.
لەبەر ئەوە، مام جەلال تەنها کەسایەتییەکی مێژوویی نییە کە ناوی لە کتێبەکاندا بمێنێتەوە، ئەو بەشێکە لە پرسیارێکی گەورەتر کە عێراق تا ئێستا وەڵامی تەواوی بۆ نەدۆزیوەتەوە.